Диас Бекмұратұлы, «JASYL EL» жастар еңбек жасақтарының
Республикалық штабы басшысының орынбасары,
«Болашаққа қозғалыс» жеке қорының директоры:
Ел астанасында өткен Өңірлік экологиялық саммит – RES 2026 форумы Орталық Азия елдері үшін стратегиялық маңызы бар алаңға айналды. Үш күн ішінде өңір мен әлемнің 30-дан астам елінен келген сарапшы, саясаткер және халықаралық ұйым өкілдері климаттың өзгеруі, су ресурстарының тапшылығы, биоалуантүрлілікті сақтау және «жасыл» экономикаға көшу мәселелерін жан-жақты талқылады. Саммит аясында 50-ден астам сессия өтіп, мыңдаған қатысушы тартылды. Нәтижесінде миллиардтаған долларды қамтитын келісімдер жасалып, өңірлер елдері экологиялық саясатта бірлесіп әрекет етуге дайын екенін көрсетті. Бүгінгі таңда экология мәселесі тек табиғатты қорғау шеңберінен шығып, экономикалық даму, ұлттық қауіпсіздік және халықтың өмір сапасымен тікелей байланысты стратегиялық факторға айналып отыр. Осындай жағдайда жастардың рөлі, азаматтық белсенділік және өңірлік ынтымақтастық ерекше маңызға ие.
Осы орайда біз «JASYL EL» жастар еңбек жасақтарының Республикалық штабы басшысының орынбасары, «Болашаққа қозғалыс» жеке қорының директоры Диас Бекмұратұлымен аз-кем пікірлесіп, RES 2026 саммитінің нәтижелері, өңірдегі экологиялық сын-қатерлер және жастардың бұл үдерістегі орны туралы ойын білдік.
– Диас Бекмұратұлы, RES 2026 Өңірлік экологиялық саммитінің басты ерекшелігі неде болды және оның басқа халықаралық форумдардан айырмашылығы қандай?
– RES 2026 саммитінің басты ерекшелігі – оның декларативті деңгейден нақты әрекетке көшуімен ерекшеленуі деп ойлаймын. Көп жағдайда халықаралық форумдар пікір алмасу алаңы ретінде қалып қояды, ал бұл саммит нақты нәтижелерге бағытталғанымен ерекшеленді.
Біріншіден, саммит аясында 58 сессия өткізіліп, 8000-нан астам қатысушы тіркелді, 30-дан астам елдің өкілдері жиналды. Бұл оның тек өңірлік емес, халықаралық деңгейдегі маңызды алаңға айналғанын көрсетеді. Екіншіден, ең маңыздысы – 2,3 миллиард доллардан астам инвестициялық келісімдердің жасалуы. Яғни, экологиялық мәселелерді шешу тек сөз жүзінде емес, нақты қаржылық және институционалдық қолдауға ие болды.
Үшіншіден, RES 2026-ның ерекшелігі – экологияны тек табиғатты қорғау тұрғысынан емес, экономика, қауіпсіздік және аймақтық тұрақтылықпен тығыз байланысты кешенді мәселе ретінде қарастыруында. Мысалы, су ресурстары, энергетика, ауыл шаруашылығы және денсаулық мәселелері бір жүйе ретінде талқыланды.
Тағы бір маңызды айырмашылығы – өңірлік ынтымақтастықтың жаңа форматының ұсынылуы. Орталық Азия елдері алғаш рет экологиялық саясатта бәсекелестік емес, серіктестік қағидатына басымдық беріп отыр. Бұл – өте маңызды бетбұрыс.
RES 2026 – бұл жай форум емес, экологиялық саясаттың жаңа кезеңін бастап берген нақты әрекет алаңы болды.
– Саммит қорытындыларын сарапшы ретінде қалай бағалайсыз? Қандай нақты нәтижелерге қол жеткізілді?
– Саммит қорытындыларын сарапшы ретінде өте мазмұнды әрі нәтижеге бағытталған деп бағалаймын. RES 2026 тек талқылау алаңы емес, нақты шешімдер мен ұзақмерзімді бағыттарды айқындаған платформа болды.
Саммиттің маңызды нәтижелерінің бірі – өңір елдері арасында экологиялық ынтымақтастықты күшейтуге бағытталған ортақ саяси ұстанымның қалыптасуы. Бұл экологиялық мәселелерді ұлттық деңгейде ғана емес, бірлесіп шешуге дайындықтың айқын көрінісі.
Сонымен қатар, бірқатар маңызды құжаттар мен декларациялар қабылданды. Олар биоалуантүрлілікті сақтау, су ресурстарын басқару, климаттың өзгеруіне бейімделу сияқты бағыттарды қамтып, алдағы нақты қадамдардың негізін қалады.
Саммит аясында жасыл энергетика, экологиялық инфрақұрылым және өңірлік бағдарламалар бойынша жаңа жобалар ұсынылды. Бұл экологияның тек табиғатты қорғау мәселесі емес, сонымен қатар экономикалық даму факторы екенін көрсетеді.
Тағы бір маңызды аспект – халықаралық ұйымдар мен өңір елдері арасындағы ынтымақтастықтың нығаюы. Бұл алдағы уақытта инвестиция тарту, технология алмасу және тәжірибе бөлісу мүмкіндіктерін кеңейтеді.
– Орталық Азия өңіріндегі экологиялық қауіптердің ішінде ең өзектілері қайсы деп ойлайсыз?
– Орталық Азия өңіріндегі экологиялық қауіптерді бір ғана факторға тіреп қою қиын, өйткені олардың барлығы өзара тығыз байланысты. Дегенмен, ең өзектілеріне тоқталсақ, ең алдымен бұл – су тапшылығы. Өңір елдерінің басым бөлігі трансшекаралық өзендерге тәуелді, ал су ресурстарын тиімді басқару мәселесі әлі де толық шешімін тапқан жоқ. Бұл жағдай болашақта экономикалық және саяси тәуекелдерді арттыруы мүмкін.
Сонымен қатар, климаттың өзгеруі өңірге айтарлықтай әсер етуде. Мұздықтардың еруі, жауын-шашын көлемінің азаюы және құрғақшылықтың күшеюі су қорына тікелей ықпал етіп отыр. Бұл өз кезегінде ауыл шаруашылығы, энергетика және жалпы экономикалық тұрақтылыққа қауіп төндіреді.
Тағы бір маңызды мәселе – шөлейттену және жердің тозуы. Жер ресурстарының сапасының төмендеуі азық-түлік қауіпсіздігіне әсер етеді және экожүйелердің тұрақтылығын әлсіретеді.
Бұдан бөлек, ауаның ластануы мен биоалуантүрліліктің азаюы да назардан тыс қалмауы керек. Бұл факторлар халықтың денсаулығына тікелей әсер етіп, өмір сапасын төмендетеді.
Қарапайым тілмен айтқанда, Орталық Азиядағы экологиялық қауіптер – бұл тек табиғи мәселе емес, бұл экономикалық даму мен өңірлік тұрақтылыққа әсер ететін кешенді сын-қатерлер жүйесі.
– Климаттың өзгеруі мен су тапшылығы өңір елдерінің экономикасы мен қауіпсіздігіне қалай әсер етуі мүмкін?
– Климаттың өзгеруі мен су тапшылығы Орталық Азия елдері үшін тек экологиялық емес, стратегиялық қауіп факторы болып отыр. Бұл екі мәселе экономикаға да, қауіпсіздікке де тікелей әсер етеді.
Ең алдымен, экономикалық тұрғыдан қарасақ, өңірдегі негізгі салалардың бірі – ауыл шаруашылығы. Су тапшылығы егіс көлемінің қысқаруына, өнімділіктің төмендеуіне әкеледі. Бұл өз кезегінде азық-түлік бағасының өсуіне және инфляцияның күшеюіне әсер етеді. Сонымен қатар, гидроэнергетика саласы да су ресурстарына тәуелді, сондықтан энергия тапшылығы тәуекелі артады.
Қауіпсіздік тұрғысынан алғанда, су ресурстарының азаюы трансшекаралық шиеленістердің күшеюіне әкелуі мүмкін. Өзендер ортақ болғандықтан, әр елдің суға деген сұранысы артқан сайын, мүдделер қақтығысы туындау ықтималдығы жоғары. Бұл өңірлік тұрақтылыққа әсер ететін маңызды фактор.
Сонымен қатар, климаттың өзгеруі халықтың өмір сапасына тікелей әсер етеді. Құрғақшылық, ауа райының күрт өзгеруі, табиғи апаттардың жиілеуі – бәрі де әлеуметтік тұрақсыздық тәуекелдерін арттырады. Ауылдық аймақтарда жұмыссыздықтың өсуі, ішкі миграцияның күшеюі де осы процестермен байланысты.
Климат пен су мәселесі – бұл тек табиғи ресурс туралы емес, бұл экономикалық даму, әлеуметтік тұрақтылық және өңірлік қауіпсіздік мәселесі.
– Бүгінде экологиялық саясатта жастардың рөлі қандай деңгейде және ол жеткілікті ме?
– Бүгінде экологиялық саясатта жастардың рөлі айтарлықтай артып келеді, бірақ оны толық жеткілікті деп айтуға әлі ерте. Жастар қазір тек қатысушы емес, жаңа идеялар мен бастамалардың негізгі қозғаушы күшіне айналып отыр.
Біз соңғы жылдары жастардың экологиялық акцияларға, волонтерлік қозғалыстарға, халықаралық форумдарға белсенді қатысып жатқанын көріп отырмыз. Бұл – өте жақсы тенденция. Жастар экологияны тек теориялық мәселе ретінде емес, өз өміріне тікелей әсер ететін фактор ретінде қабылдай бастады.
Дегенмен, мәселе тек қатысуда емес, шешім қабылдау деңгейінде де жастардың үлесін арттыру қажет. Яғни, жастар экологиялық саясаттың объектісі емес, толыққанды субъектісі болуы тиіс. Олардың ұсыныстары, жобалары мен бастамалары нақты саясатқа әсер етуі керек.
Сондай-ақ, жастардың әлеуетін тиімді пайдалану үшін білім беру, ақпараттандыру және практикалық жобаларға тарту маңызды. Бұл бағытта мемлекет пен азаматтық қоғам бірлесе жұмыс істеуі қажет.
Жастардың рөлі өсіп келеді, бірақ оны институционалдық деңгейде күшейту – алдағы кезеңнің басты міндеттерінің бірі.
– «JASYL EL» жастар еңбек жасақтарының экологиялық бағыттағы жұмысы туралы айтып өтсеңіз. Оның нақты нәтижелері қандай?
– «JASYL EL» жастар еңбек жасақтарының экологиялық бағыттағы жұмысы бүгінде жүйелі, ауқымды әрі нақты нәтижелерге негізделген қозғалысқа айналды. Бұл бастама тек маусымдық жұмыс емес, ол жастарды еңбекке баулумен қатар экологиялық мәдениет пен азаматтық жауапкершілікті қалыптастыратын ұлттық платформа ретінде дамып келеді.
Өткен жылы біз «JASYL EL» қозғалысының 20 жылдығын атап өттік. Осы уақыт ішінде жоба мыңдаған жас үшін үлкен мектепке айналып, елдің барлық өңірін қамтитын тиімді жүйе қалыптастырды.
Бағдарламаның маңызды нәтижелерінің бірі – жастарды жұмыспен қамту. Соңғы 5 жылда 150 мыңнан астам жас жұмыспен қамтылды. Ал жыл сайын орта есеппен 35 мыңға жуық жас еңбекке тартылады. Мәселен:
– 2022 жылы – 35,7 мың жас,
– 2023 жылы – 31,1 мың,
– 2024 жылы – 35,2 мың жас,
– 2025 жылы – 35,9 мың жас жұмыспен қамтылды.
Бұл жастардың тек табыс табуы ғана емес, олардың елдің экологиялық жағдайын жақсартуға нақты үлес қосуы деген сөз.
Экологиялық жұмыстар «Таза Қазақстан» жалпыұлттық бастамасымен тығыз байланыста жүзеге асырылып келеді. Соңғы екі жылда осы акция аясында 1,5 мыңнан астам экологиялық іс-шара ұйымдастырылып, 2 миллион тонна қоқыс жиналды, сондай-ақ 5,5 миллионға жуық ағаш отырғызылды. Бұл жұмыстардың негізгі қозғаушы күші – жастар, соның ішінде «JASYL EL» қатысушылары.
Жалпы алғанда, жыл сайын бұл бастамаға 6,5 миллион адам қатысады, оның ішінде 780 мың волонтер бар. Бұл қоғамда экологиялық жауапкершіліктің айтарлықтай артқанын көрсетеді.
Орман қорын қалпына келтіру бағытында да ауқымды жұмыстар атқарылуда. 2021–2025 жылдары республика бойынша 1 миллион гектардан астам аумаққа 1,6 миллиардқа жуық көшет отырғызылды, ал елді мекендерде соңғы бес жылда 18,4 миллион ағаш егілді.
Алдағы уақытта бұл жұмыстар жаңа деңгейге шығып, 1,76 миллион гектар аумақты қамтитын 46 экологиялық аймақ құру жоспарланып отыр.
Ең маңыздысы – «JASYL EL» тек еңбек жасақтары емес, бұл – жастардың экологиялық ойлауын қалыптастыратын, жауапкершілігін арттыратын және қоғамды біріктіретін платформа.
«JASYL EL» мен «Таза Қазақстан» бастамалары нақты нәтижелер арқылы экология саласында тұрақты өзгерістер қалыптастырып, жастарды осы үдерістің басты қозғаушы күшіне айналдырып отыр.
– Волонтерлік қозғалыс пен азаматтық жауапкершілік экологиялық мәселелерді шешуде қаншалықты маңызды?
– Волонтерлік қозғалыс пен азаматтық жауапкершілік экологиялық мәселелерді шешуде шешуші рөл атқарады деп сенімді айтуға болады. Себебі экология – тек мемлекеттік саясаттың емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі.
Мемлекет тарапынан заңдар мен бағдарламалар қабылдануы мүмкін, бірақ олардың тиімді жүзеге асуы ең алдымен қоғамның қатысуына байланысты. Осы тұрғыдан алғанда волонтерлік қозғалыс – экологиялық саясаттың практикалық деңгейдегі ең маңызды құралдарының бірі.
Бүгінде біз қоғамда оң өзгерісті көріп отырмыз. Мысалы, «Таза Қазақстан» бастамасы аясында жыл сайын 6,5 миллион адам қатысып, оның ішінде 780 мыңға жуық волонтер белсенді түрде жұмыс істейді. Бұл азаматтардың экология мәселесіне бейжай қарамайтынын көрсетеді.
Волонтерлік тек қоқыс жинау немесе ағаш отырғызумен шектелмейді. Ол – экологиялық мәдениетті қалыптастыру, жауапкершілікті арттыру және мінез-құлықты өзгерту процесі. Яғни адамдар табиғатқа деген көзқарасын өзгертеді, күнделікті өмірде экологиялық әдеттерді қалыптастырады.
Сонымен қатар, азаматтық жауапкершілік артқан сайын қоғамда бақылау да күшейеді. Бұл өз кезегінде экологиялық заңбұзушылықтардың азаюына, табиғатты ұқыпты пайдалануға әкеледі.
Волонтерлік қозғалыс – экологиялық өзгерістердің катализаторы, ал азаматтық жауапкершілік – осы өзгерістердің тұрақты болуын қамтамасыз ететін негізгі фактор.
– Орталық Азия елдері арасындағы экологиялық ынтымақтастықтың қазіргі деңгейін қалай бағалайсыз?
– Орталық Азия елдері арасындағы экологиялық ынтымақтастықты оң динамикада дамып келе жатқан, бірақ әлі де толық ашылмаған әлеуеті бар бағыт деп бағалаймын. Соңғы жылдары мемлекеттер бұл мәселеге стратегиялық деңгейде назар аудара бастады, ал RES 2026 сияқты алаңдар осы үрдісті айтарлықтай жеделдетті.
Бүгінде елдер арасында диалог бар, бірлескен бастамалар да көбейіп келеді. Су ресурстарын басқару, Арал теңізін қалпына келтіру, биоалуантүрлілікті сақтау сияқты бағыттарда ортақ жобалар жүзеге асырылуда. Бұл – ынтымақтастықтың нақты нәтижелері бар екенін көрсетеді.
Сонымен қатар, экология саласында халықаралық ұйымдардың қатысуымен өңірлік форматтар қалыптасып келеді. Бұл тәжірибе алмасуға, инвестиция тартуға және жаңа технологияларды енгізуге мүмкіндік береді.
Дегенмен, шешімін күтіп тұрған мәселелер де бар. Әсіресе, трансшекаралық су ресурстарын басқаруда елдердің ұлттық мүдделері кейде алдыңғы орынға шығып, толық үйлесімділікке кедергі келтіреді. Сондықтан бұл бағытта келісілген және ұзақмерзімді саясат қажет.
Орталық Азиядағы экологиялық ынтымақтастықтың негізі қаланды, енді оны нақты жобалар мен ортақ стратегиялар арқылы күшейту – келесі кезеңнің басты міндеті.
– Халықаралық деңгейде ұсынылған бастамалардың, соның ішінде су ресурстары бойынша бастамалардың болашағы қандай деп ойлайсыз?
– Халықаралық деңгейде ұсынылған бастамалардың, әсіресе су ресурстары бойынша ұсыныстардың болашағы өте өзекті әрі перспективалы деп ойлаймын. Себебі су мәселесі бүгінгі таңда тек экологиялық емес, геосаяси және экономикалық маңызы бар стратегиялық ресурсқа айналып отыр.
Қазіргі жағдайда әлемдік қауымдастық су тапшылығының күшеюін, климаттың өзгеруін және трансшекаралық өзендерге байланысты тәуекелдерді ескере отырып, жаңа басқару механизмдерін қалыптастыруға мүдделі. Осы тұрғыдан алғанда, халықаралық су ұйымын құру сияқты бастамалар уақыт талабы деп айтуға болады.
Мұндай бастамалардың басты артықшылығы – олар елдер арасындағы үйлестіруді күшейтіп, ортақ ережелер мен стандарттарды қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, халықаралық деңгейде инвестиция тарту, технология алмасу және ғылыми зерттеулерді біріктіру процесін жеделдетеді.
Әсіресе Орталық Азия үшін бұл өте маңызды. Өйткені өңірдегі негізгі су ресурстары трансшекаралық сипатқа ие, ал оларды тиімді басқару тек бір елдің қолынан келмейді. Сондықтан ортақ институционалдық алаңдардың құрылуы өңірлік тұрақтылықты қамтамасыз етуде үлкен рөл атқарады.
Әрине, мұндай бастамалардың жүзеге асуы елдердің саяси еркіне, өзара сеніміне және ұзақмерзімді ынтымақтастыққа дайын болуына байланысты. Бірақ қазіргі трендтерге қарасақ, мемлекеттер бұл бағытта біртіндеп жақындап келе жатыр.
Су ресурстары бойынша халықаралық бастамалар – болашақтағы тұрақты дамудың негізгі құралдарының бірі және оларды іске асыру өңірлік қауіпсіздік пен экономикалық өсімге тікелей әсер етеді.
– Алдағы уақытта экологиялық саясатта қандай басым бағыттарға ерекше назар аудару қажет деп есептейсіз?
– Алдағы кезеңде экологиялық саясат кешенді және алдын алу қағидатына негізделуі тиіс деп есептеймін. Яғни мәселені туындағаннан кейін шешу емес, оның алдын алуға бағытталған жүйелі саясат қажет.
Ең алдымен, ерекше назар аударылатын бағыт – су ресурстарын тиімді басқару. Су тапшылығы өңір үшін стратегиялық қауіпке айналып отыр, сондықтан суды үнемдеу технологияларын енгізу, цифрландыру және трансшекаралық басқару механизмдерін күшейту – негізгі міндеттердің бірі.
Сонымен қатар, жасыл энергетиканы дамыту басым бағыт болып қала береді. Қазба отынға тәуелділікті азайтып, жаңартылатын энергия көздеріне көшу экологиялық жүктемені төмендетіп қана қоймай, экономиканы әртараптандыруға мүмкіндік береді.
Тағы бір маңызды бағыт – экологиялық білім мен мәдениетті қалыптастыру. Қоғамда жауапкершілік артпайынша, қабылданған саясаттың тиімділігі шектеулі болады. Бұл жерде жастардың рөлі ерекше.
Сондай-ақ, қалдықтарды басқару және қайта өңдеу жүйесін дамыту қажет. Қазіргі таңда бұл салада әлеует жоғары, бірақ толық пайдаланылмай отыр.
Бұдан бөлек, экологиялық саясатта цифрландыру мен инновацияларды енгізу, табиғи ресурстарды мониторингтеу және деректердің ашықтығын қамтамасыз ету де маңызды.
Экологиялық саясаттың болашағы – су, энергия, білім және технологияны біріктіретін кешенді тәсілде жатыр. Тек осындай жүйелі көзқарас арқылы ғана тұрақты даму қамтамасыз етіледі.
Қорытындылай келе, бүгінгі сұхбат барысында экология мәселесінің тек табиғатты қорғау шеңберінде ғана емес, экономика, қауіпсіздік және қоғамның тұрақты дамуының негізгі факторы екеніне тағы бір мәрте көз жеткіздік. RES 2026 саммиті де осы бағыттағы өңірлік ынтымақтастықтың жаңа кезеңін айқындап берді.
Бүгінде экологиялық сын-қатерлерге қарсы күрес тек мемлекет деңгейінде емес, қоғамның барлық мүшесінің, әсіресе жастардың белсенді қатысуын талап етеді. Осы тұрғыдан алғанда, «Таза Қазақстан» сияқты бастамалар нақты нәтижелерге қол жеткізіп, экологиялық мәдениетті қалыптастыруда маңызды рөл атқарып отыр.
Алдағы уақытта су ресурстарын тиімді басқару, жасыл энергетиканы дамыту, экологиялық білімді күшейту және халықаралық ынтымақтастықты тереңдету басты басымдықтар болып қала береді.
– Сұхбатыңызға рақмет!
Қымбат ДОСЖАН,
Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің студенті.
Фото: Бекмұрат Диас Бекмұратұлының жеке мұрағатынан
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!