Сен адал адамсың. Өзің солай ойлайсың. Теледидардан кезекті шенеуніктің қолға түскенін көргенде, шәйнегіңді көтере салып, әйеліңе айқайлайсың, «мынаны қара, тағы біреуі елді жалмап жатыр» деп. Әлеуметтік желіде жемқорлық туралы жазба шықса, ашуыңнан саусағың дірілдеп, астына «осындайларды атып тастаса ғой» деп жазасың. Сен жемқорлықты жек көресің. Сен онымен келіспейсің. Сен таза адамсың.
Ал кеше ше?
Кеше баланды емханаға алып бардың. Кезек ұзын, нөмірің алыс, ал жұмысқа кешігіп барасың. Содан таныс медбикеге ақырын жымия қарап, қалтаңнан бүктелген қағаз шығардың. «Апашка, мынаны кезексіз көрсетіп жіберіңізші» дедің. Ол да жымиды. Сен бұл сәтте өзіңді жемқорлықпен күресуші деп сезінген жоқсың. Сен жай ғана «жағдайды жасадың». Бар болғаны бір ауыз сөз, бір қалтаңдағы қағаз, ал балаң кезексіз дәрігерге кірді. Жеңіс. Епті болдың. Тапқыр болдың.
Сен оны пара деп атамайсың. Сенің сөздігіңде ол басқаша аталады. «Рақмет», «сыйлық», «жол-жоралғы», «көрімдік», «шай-пұл». Қазақтың тілі бай ғой, әр нәрсеге әдемі ат табылады. Парасын «рақмет» деп ораған соң, ұят та жуылып кеткендей болады. Сен балабақшаның тәрбиешісіне мерекеде «бір қорап» апарасың, ол жай ғана «ілтипат». Мұғалімге жыл соңында «ақ жол» тілеп конверт ұстатасың, ол жай ғана «алғыс». Жол полицейіне айыппұл жазғызбай, «келісіп» тарқайсың, ол жай ғана «екеуміз де адаммыз ғой» деген түсіністік. Бәрінің аты бөлек, бірақ түбі біреу. Сен әр жолы пара бересің, тек оны мойындамайсың.
Енді бір сәт ойлап көрші. Сен «жоғарыдағылар ұрлайды» деп ашуланасың. Ал сол жоғарыдағы шенеунік те бір кезде дәл сенің балаңдай болған. Ол да емханада кезексіз кірген, оны әкесі сондай қылып үйреткен. Ол да мектепте мұғалімге конверт апарған, мұны анасы қолына ұстатқан. Ол да емтиханда «көмектесіп» өткен, ол да автокөлік тіркеген жерде «майлап» ұпайын түгелдеген. Сол бала өсті. Лауазым алды. Қол астына халық қарады. Сонда ол не істейді? Өзі бала кезден көрген, үйренген, дұрыс деп қабылдаған нәрсені істейді. Алады. Өйткені оны бергенге де, алғанға да болады деп үйреткен. Оны кім үйретті? Сен сияқтылар. Сен кешегі емханада, балабақшада, мектепте.
Үлкен жемқорлық аспаннан түспейді. Ол бір күнде, бір жарлықпен пайда болмайды. Ол дәл сол кішкентай «рақметтен», майда «сыйлықтан», «бәрі жасайды ғой» деген бір ауыз ақтаудан өсіп шығады. Бір тал шыбық сынбайды, ал бір құшақ шыбық бел сындырады. Бір рахмет түк емес, ал миллион рахмет – тұтас бір елді жайлаған індет. Сен сол індеттің бір тамырысың. Кішкене ғана. Бірақ тамырсың. Ал тамыры жоқ ағаш өспейді ғой.
Сен әлі де келіспеуің мүмкін. «Қойшы, менің беретінім түкке тұрмайтын ұсақ-түйек, ал анау министрлер миллиардтап ұрлайды» деуің мүмкін. Дұрыс. Бірақ сол министр де солай дейді. Ол да «менің алғаным мемлекет үшін түкке тұрмайтын ұсақ-түйек» деп ойлайды. Ұрының кішкенесі мен үлкенінің арасында тек сан айырмашылығы бар, ал түп-тамыры біреу – «маған болады» деген ой. Сен қалтаңдағы мың теңгені «болады» десең, ол қалтасындағы миллиардты «болады» дейді. Екеуің бір мектептен шыққансың. Тек бағаларың бөлек.
Қазақ баласы ежелден арам байлықтан жиренген. «Адал ас», «арам мал» деген ұғым бекер шыққан жоқ. Атам қазақ адал жолмен келмеген дүниенің берекесі болмайтынын білген. «Аузы қисық болса да, байдың баласы сөйлесін» деген заман емес, «арам пейіл арсыздыққа жетелейді» деген заман болған. Билер сот құрғанда параны місе тұтпаған, өйткені пара алған би ел алдында бетін көтере алмайтын, оның сөзіне ешкім тоқтамайтын. Ар деген институт болған. Ұят деген жаза болған. Ал бүгін ше? Бүгін ұят жуылды, ар сатылды, бәрі «рақметке» оранды. Сен ата-бабаңнан адалдықты мұра етіп алдың ба, әлде сол асыл мұраны қалтаңдағы бүктелген қағазға айырбастап жібердің бе?
Ең сұмдығы мынау. Сенің балаң саған қарап тұр. Емханада сен медбикеге қағаз ұстатқанда, балаң соны көрді. Ол әлі кішкентай, бірақ көзі ашық, миы жазық тақтайдай таза, не жазсаң, сол қалады. Ол бүгін «әке кезексіз кіргізді, епті екен» деп ойлады. Ертең ол да солай істейді. Сен оған сөзбен «адал бол, балам» деп үйретесің, ал ісіңмен «айласын тапсаң болады» деп көрсетесің. Бала сөзді емес, істі көреді. Сен оған адалдықты уағыздап, арамдықты үйретіп жатырсың. Қос қолыңмен өз балаңды дәл өзің сөккен сол министрге айналдырып жатырсың.
Сондықтан теледидардағы шенеунікке ашуланбас бұрын, айнаға қара. Жемқорлық деген – Астанадағы министрдің кабинетінде емес, дәл сенің қалтаңда, дәл сенің бір ауыз «апашка, кезексіз кіргізіңізші» дегеніңде басталады. Жоғарыдағыны түзеймін деп әуре болма, әуелі өзіңді түзе. Себебі ел деген – сен. Қоғам деген – сен. Жүйе деген – миллион «сеннің» жиынтығы. Әр «сен» параны місе тұтса, жүйе шіриді. Әр «сен» «жоқ» десе, жүйе тазарады. Бәрі сенен басталады, бәрі сенде бітеді.
Енді саған бір сұрақ қоямын, оған өзіңе-өзің жауап бер. Дауыстаудың қажеті жоқ, ішіңнен ғана айт. Сен шынымен пара бермейтін адамсың ба? Әлде пара беріп жүріп, оны «рақмет» деп атап, өзіңді алдап жүрген адамсың ба? Жауабын білесің. Тек мойындауға батылың жетпей тұр. Ал нағыз өзгеріс дәл сол мойындаудан, дәл сол айнаға тура қараудан басталады. Жемқорлықпен күрес – ұранда емес, жиналыста емес, заңда да емес. Ол – сенің қалтаңды жапқан қолыңда, сенің «жоқ, рақмет, заңмен жасайық» деген бір ауыз сөзіңде. Қазақта «бір қаздың сорпасы – мың қазға» деген бар. Бір адамның адалдығы – мың адамға жұғады. Сол бір адам сен болсаңшы. Бастапқы тамшы сенен тамсын.
Сен адал адамсың. Енді соны теледидар алдында емес, дәл сол емхана кезегінде дәлелде.
Ердәулет ҚАЛИЕВ,
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!