Бақыттың формуласы қандай?

Соңғы онжылдықта бақыт индексі әлемдік саясаткерлер мен сарапшылар үшін ерекше маңызды индикаторға айналды. Себебі мемлекеттердің дамуын тек экономикалық көрсеткішпен емес, азаматтардың өмір сапасымен бағалау үрдісі күшейіп келеді. Бұл есеп БҰҰ бастамасымен дайындалып, Оксфорд университетінің Әл-ауқатты зерттеу орталығынің зерттеуі негізінде  шығарылады.

Бақыт индексі тек көңіл күйді емес, экономикалық, әлеуметтік, саяси және мәдени факторларды ескереді. Яғни, бұл – тек «қанағаттану деңгейі» емес, елдің даму сапасының айнасы. Бүгін біз осы индекс арқылы әлемде және Қазақстанда не болып жатқанын, бақытқа әсер ететін негізгі факторды қарастырамыз.

ҚАЛАЙ  ЕСЕПТЕЛЕДІ?

Бақыт индексі тек адамдардың көңіл күйін өлшейтін қарапайым сауалнама емес. Ол – елдегі өмір сапа­сын кешенді түрде бағалайтын халық­аралық  көрсеткіш.

Зерттеушілер  бұл индексті есептеу кезінде бірнеше негізгі факторды бірге қарастырады. Олардың қатарында жан басына шаққандағы табыс  деңгейі, өмір сүру ұзақтығы, әлеу­меттік қолдау жүйесінің тиімділігі бар. Сонымен бірге азаматтық еркін­діктің деңгейі, сыбайлас жемқорлықтың төмендігі, қоғамдағы өзара сенім мен қауіпсіздік сезімі де маңыз­ды  рөл  атқарады.

Бұл деректер тек ресми статис­тикаға сүйеніп қана қоймайды. Есептеу­дің маңызды бөлігі – халық­аралық сауалнама. Оны Gallup зерттеу компаниясы жүргізеді. Әр елдің тұрғындары өз өміріне 0-ден 10-ға дейін баға береді. Осы арқылы адамдардың субъективті көңіл күйі мен жалпы қанағаттану деңгейі анықталады.

Сөйтіп, бақыт индексі – экономи­калық көрсеткіштер мен адамның жеке тәжірибесін біріктіретін күрделі жүйе. Ол бір ғана цифр емес, қоғамдағы өмір сапасының тұтас бейнесін көрсететін маңызды өлшем болып  саналады.

Қазақстан 237 мемлекет қам­тыл­ған жаһандық рейтингте 132-орынды иеленіп отыр. Бұл көрсеткіш елдің даму деңгейін орташа санатқа жатқызады. Алайда  тек  орынға сүйе­ну жеткіліксіз, себебі негізгі мәселе – осы рейтингтің артындағы әлеуметтік  шындық.

Орталық Азия елдерімен салыс­тырғанда Қазақстан біршама жо­ғары позицияда: Өзбекстан – 149, Тәжікстан – 155, Қырғызстан – 157, Түрікменстан – 171-орында. Бұл айырмашылық тек экономикалық өсіммен емес, денсаулық сақтау сапа­сы, өмір сүру ұзақтығы және әлеуметтік инфрақұрылым деңгейі­мен де байланысты. Дегенмен, өңірлік салыстыру толық көрініс бермейді. Өйткені әр елдің ішкі әлеуметтік құрылымы, табыс теңсіздігі және қаржылық  тұрақтылығы  әртүрлі.

Соңғы жылдары Қазақстандағы өзекті мәселенің бірі – халықтың несиелік жүктемесінің артуы. 2025 жылдың басында тұтынушылық несиелер көлемі 13,7 трлн теңге болса, 2026 жылдың басында 16,7 трлн теңгеге жетті. Бұл тек қаржы нары­ғының белсенділігін ғана емес, халықтың күнделікті шығынды жабу үшін қарызға тәуелділігінің күшейгенін де  көрсетеді.

Сонымен қатар, жылдық инфля­цияның 11 пайыз деңгейінде сақ­талуы нақты табыстың құнсыз­дануына әкеліп отыр. Жалақы өсімі инфляцияны толық өтемеген жағ­дайда, халықтың сатып алу қабіле­ті төмендейді, бұл несиеге сұранысты арттырады. Тұрғын үй мәселесі де өзекті. 2025 жылы 655 мыңнан  аса  азамат  баспана кезегінде тұр. Бұл – әлеуметтік тұрақтылыққа тікелей әсер ететін фактор.

Қазіргі модельдің тағы бір ерекшелігі – урбанизация. 2025 жылы бұл көрсеткіш 63,5 пайызға жетті. Қалаға шоғырлану шығынды арттырып, қаржылық  қысымды  күшейтеді.

Әлеуметтік желі де – қоғамдық тұрақтылықтың бір көрінісі. Онда өз-өзіне ренжіп, тұтас қоғамға қарата сөз  сөлейтіндер  аз  емес.

Сондықтан Президент Қасым-­Жомарт Тоқаев өзінің Жолдаулары мен Үкіметтің кеңейтілген отырыс­тарында халықтың әлеуметтік жағ­дайын жақсартуды негізгі басымдық  ретінде  айқындады.

Қысқасы, бұл рейтинг – жай статистика емес, қоғамның ішкі тепе-­теңдігін көрсететін индикатор. Оны дұрыс түсіну – тұрақты  дамудың бас­ты  шарты.

СКАНДИНАВИЯЛЫҚ  «БАҚЫТТЫҢ  ФОРМУЛАСЫ»

Соңғы жылдары ел дамуын бағалауда тек экономикалық индекс­термен шектелу жеткіліксіз екені айқындалып, «бақыт» ұғымы да маңызды әлеуметтік индикатор ретінде алға шықты. Осы тұрғыда «Әлемдік бақыт туралы есеп» ерекше мәнге ие. Бір қызығы, жыл са­йын рейтингтің алдыңғы қатарында Финляндия, Дания, Норвегия, Ислан­дия, Швеция, және Нидерланды тұрақты түрде иеленіп келеді. 2026 жылғы зерттеу нәтижесі де бұл үдерістің сақталғанын көрсетіп, алғашқы жетілікке дәл осы скандинавиялық мемлекеттер енгенін айғақ­тайды.

Бұл елдердің табысы кездейсоқ құбылыс емес. Керісінше, ол – ұзақ жылдар бойы қалыптасқан әлеуметтік саясаттың, мәдени құндылықтың және институционалдық сапаның нәтижесі. Скандинавиялық «бақыт формуласы» деген ұғым да осыдан туындайды. Бірақ бұл – бірнеше фактордың  үйлесімді  жүйесі.

Ең алдымен, бұл елдерде әлеуметтік мемлекет ұғымы нақты мазмұнға ие. Азаматтардың базалық қажеттілігі мемлекет тарапынан қорғалған. Яғни сапалы білім беру, қолжетімді медицина, жұмыссыздық жағдайындағы қолдау, ата-аналарға арналған ұзақмерзімді  демалыс.

Мұндай жүйе адамдардың ертеңгі күнге деген алаңдаушылығын азайтады. Нәтижесінде қоғамда психологиялық тұрақтылық қалыптасып, өмірге қанағаттану деңгейі артады. Яғни, бақыт – тек субъективті сезім емес, әлеуметтік  қауіпсіздікпен тікелей  байланысты  құбылыс.

Скандинавиялық елдердің тағы бір ерекшелігі – жоғары деңгейдегі сенім мәдениеті. Бұл сенім тек адамдар арасында ғана емес, азамат пен мемлекет арасындағы қарым-қатынаста да көрініс табады. Құқықтық жүйенің әділдігі, жемқорлықтың төмендігі, мемлекеттік институттардың ашықтығы – осының барлығы қоғамдық келісімнің негізін құрайды. Азамат өз құқығы қорғалатынына сенген қоғамда қорқыныш аз, еркін­дік көп. Ал еркіндік – бақыттың  маңызды  алғышартының  бірі.

Материалдық әл-ауқат маңызды болғанымен, скандинавиялықтар үшін өмір сапасы тұтыну деңгейімен өлшенбейді. Керісінше, олар қарапайым өмір философиясын ұстанады. Даниядағы ұсақ сәттерінен қуа­ныш табуды немесе Швециядағы өмірді тепе-тең ұстау философиясы басым. Бұл – артық жарыс пен шама­дан тыс тұтынудан бас тарту, өз өмір ырғағын табу деген сөз. Мұндай мәдени код қоғамдағы күйзелісті азайтып, ішкі қанағат сезімін күшейтеді.

Еңбек мәдениетіне келсек, бұл елдерде «көп жұмыс істеу – табыс­тың кепілі» деген қағида басым емес. Керісінше, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікке ерекше мән беріледі. Қысқа жұмыс күні, дема­лысқа құрмет, отбасы мен жеке уақытқа басымдық – осының бәрі адамның ұзақмерзімді әл-ауқатына бағытталған. Нәтижесінде адамдар кәсіби күйзелістен сақталып, еңбек өнімділігін тұрақты деңгейде ұстап тұра  алады.

Осы фактордың жиынтығы скандинавиялық елдердегі бақыттың жоғары деңгейін түсіндіреді. Бұл – тек экономикалық жетістік емес, қоғамның қалай ұйымдастырылғанының көрсеткіші. Мұнда мемлекет пен азамат арасындағы келісім, әлеу­меттік әділеттілік және мәдени құндылықтар  өзара  үйлесім  тапқан.

Скандинавиялық «бақыт формуласы» – бұл байлықтың немесе климаттың емес, саналы түрде құрылған қоғамның жемісі. Демек, бақытты қоғам – кездейсоқ пайда болатын құбылыс емес, ол жүйелі саясат пен ортақ  құндылықтың  нәтижесі.

ЛАТЫН  АМЕРИКАСЫ:  «БАҚЫТ  ПАРАДОКСЫ»

Рейтингте жоғары орындарға тек экономикалық қуатты мемлекеттер ғана ие болады деген түсінік әр­дайым шындыққа жанаса бермейді. Соның айқын дәлелі – Коста-Рика мен Мексика. Соңғы зерттеулерде Коста-Рика алғашқы бестіктен көрінсе, Мексика да алғашқы ондыққа жақын позицияда тұр. Бұл елдердің экономикалық көрсеткіштері Финляндия немесе Дания секілді дамыған мемлекеттермен салыстыр­ғанда әлдеқайда төмен болғанына қарамастан, тұрғындарының өз өміріне деген қанағаттану деңгейі жоғары. Бұл құбылыс бақыт ұғымының тек материалдық әл-ауқатпен шектелмейтінін тағы бір мәрте дәлелдейді.

Латын Америкасы елдеріндегі бақыт феноменін түсіндіру үшін ең алдымен әлеуметтік байланыс­тың рөліне назар аудару қажет. Бұл қоғамда отбасы институты ерекше маңызға ие. Кеңейтілген отбасы ұғымы, яғни тек ата-ана мен бала ғана емес, туыстардың, жақындардың, тіпті көршілердің де өзара тығыз қарым-­қатынаста болуы – күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі. Адамдар қиын сәтте жалғыз қалмайды, эмоционалдық және практикалық қолдау әрдайым қолжетімді. Естеріңізде болса, 90-жылдары қазақ қоғамында дәл осындай үдеріс жоғары болды. Әсіресе, көршілер арасындағы әлеу­меттік байланыс терең еді. Мұндай ортада  әлеуметтік  оқшаулану деңгейі  төмендеп,  адамның өзін қауіп­сіз әрі маңызды сезінуі күшейеді. Ал бұл – бақыттың негізгі психология­лық  алғышарттарының  бірі.

Сонымен қатар, қоғамдық өмір­дің белсенділігі де айрықша рөл атқарады. Латын Америкасында мерекелер, фестивальдер, мәдени іс-шаралар тек ойын-сауық құралы емес, әлеуметтік бірігудің маңызды тетігі саналады. Қалалық және ауылдық деңгейдегі түрлі іс-шара адамдарды біріктіріп, ортақ эмоциялық тәжірибе қалыптастырады. Волонтерлік қозғалыстар мен жергілікті бастамалар да кең таралған. Бұл азаматтардың қоғамға пайдалы екенін сезінуіне, өз өмірінің мәнін тереңірек  түсінуіне  ықпал  етеді.

Тағы бір маңызды фактор – өмірге деген көзқарас. Коста-Рика мен Мексика қоғамында оптимизм мен өмірсүйгіштік мәдени код деңгейінде қалыптасқан. Күнделікті қиындықтарға қарамастан, адамдар өмірдің жағымды тұстарына назар аударуға бейім. Бұл – тарихи тәжірибе мен мәдени дәстүрлердің ықпалы­мен орныққан құндылық. Осындай психологиялық тұрақтылық эконо­микалық тұрақсыздықтың кері әсе­рін  белгілі бір деңгейде жұмсартады.

Бұған қоса, бұл елдерде табиғатпен етене байланыс та маңызды рөл ойнайды. Әсіресе Коста-Рикада экологиялық саясат пен «табиғатпен үйлесімде өмір сүру» қағидасы кең таралған. Бұл тұрғындардың өмір сапасына тікелей әсер етеді. Қоршаған ортаның тазалығы мен табиғи кеңістіктің қолжетімділігі адамның ішкі күйіне оң ықпал ететіні белгілі.

Осылайша, Латын Америкасында­ғы бақыт моделі Солтүстік Еуропа­дан түбегейлі өзгеше. Егер скан­динавия­лық елдерде бақыттың негізі – инс­титуционалдық сенім мен әлеу­меттік қауіпсіздік болса, Латын Амери­касында шешуші рөлді адами қарым-­қатынас, мәдени бірлік және өмірге деген көзқарас атқарады. Бұл екі түрлі модель бір ғана қорытындыға алып келеді: бақыт – әмбебап формуласы бар құбылыс емес. Ол – әр қоғамның тарихи тәжірибесі мен мәдени құрылымына тәуелді күрделі феномен.

АРАБ  МОДЕЛІНІҢ  ЕРЕКШЕЛІГІ

Рейтингтің 21-ші, 22-сатысында Біріккен Араб Әмірлігі мен Сауд Арабиясы орналасқан. Жалпы араб елдері соңғы жылдары бақыт индек­сінде жоғары көрсеткішке ие. Бұл мемлекеттердің моделі Скандинавия немесе Латын Америкасынан бөлек, өзіндік «араб формуласына» негізделген.

Ең алдымен, бұл елдерде эконо­микалық әл-ауқат шешуші рөл атқарады. Мұнай мен табиғи ресурстардан түсетін табыс азаматтардың өмір сапасын айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік берді. Мемлекет тарапынан тұрғындарға түрлі жеңілдік қарастырылған: тегін немесе субси­дияланған білім мен медицина, тұр­ғын үй бағдарламалары, төмен салық немесе кей жағдайда салықтың болмауы. Мұндай экономикалық тұрақ­тылық адамдардың болашаққа деген  сенімін  арттырады.

Екіншіден, әлеуметтік тұрақ­ты­лық пен қауіпсіздік деңгейі жоғары. Бұл елдерде қылмыс деңгейі төмен, қоғамдық тәртіп қатаң бақыланады. Мемлекеттік басқару жүйесі орталықтандырылған болғанымен, азаматтар үшін қауіпсіз әрі болжам­ды орта қалыптастырады. Қауіпсіздік сезімі – бақыттың  маңызды құрам­дас  бөлігі.

Үшіншіден, дәстүрлі құндылық­тар мен діннің ықпалы күшті. Ислам діні қоғам өмірінде маңызды орын алады және адамдардың өмірге деген көзқарасын қалыптастырады. Қанағатшылдық, сабыр, отбасыға адалдық сияқты құндылық ішкі тұрақтылықты күшейтеді. Бұл – материалдық фактормен қатар жүретін рухани  тірек.

Төртіншіден, мемлекет жүргізіп отырған модернизация саясаты. Әсіресе Біріккен Араб Әмірлігі цифр­ландыру, инновация және қалалық инфрақұрылымды дамыту арқылы өмір сапасын арттыруға басым­дық беріп отыр. Заманауи қала­лар, қызметтердің цифрлық қолжетімділігі, халықаралық ашықтық – осының барлығы тұрғындардың күнделікті өмірін  жеңілдетеді.

Сонымен қатар, бұл елдерде «мемлекет – қамқоршы» моделі айқын байқалады. Азаматтар мемлекеттен нақты қолдау сезінеді, ал мемлекет өз кезегінде әлеуметтік келісімді  сақтауға  мүдделі.  Бұл  өзара байланыс  сенімнің  ерекше  түрін қалыптастырады, ол – демок­ратиялық институттарға емес,  басқару  тиімділігіне  негізделген  сенім.

Яғни араб елдерінің бақыт формуласы үш негізгі тірекке сүйенеді: экономикалық әл-ауқат, қауіпсіздік және  дәстүрлі  құндылықтар.

ЭКОНОМИКА  ЖЕТІСТІГІ  ЖЕТКІЛІКСІЗ

Экономика жетістігі қоғам дамуының маңызды көрсеткіші бол­ғанымен, ол әрдайым адамдардың өмір сапасы мен бақыт деңгейін толық сипаттай бермейді. Соңғы жылдары жүргізілген халықаралық зерттеулер бұл тұжырымның айқын дәлелі бола түсті: жоғары табысты, технологиясы дамыған мемлекеттердің өзі тұрғындарының өмірге қанағат­тану деңгейі бойынша әртүрлі  нәтиже  көрсетіп  отыр.

Қызықты парадокс – экономикалық тұрғыдан әлемнің алып державалары саналатын кейбір мемлекет бұл рейтингтерде орта деңгейден жоғары көтеріле алмай отыр. Әсіресе, Азия елдеріне тән. Мәселен, Сингапур Жапония мен Оңтүстік Корея сияқ­ты жоғары технологиялы, өнеркәсіптік қуаты зор елдер өмір сапасы мен психологиялық әл-ауқат көрсеткіштері бо­йынша күткен нәтижеден төменірек орын алады. Бұл жағдай экономикалық өсім мен адамдардың субъективті өмір сапасы арасындағы тікелей байланыстың әрдайым сақталмайтынын көрсетеді. Басқаша айтқанда, ЖІӨ-нің жоғары болуы қоғамдағы ішкі әлеуметтік тепе-­теңдікті автоматты түрде қамтамасыз етпейді.

Сарапшылар мұндай қайшылық­тың бірнеше негізгі себептерін атап өтеді. Біріншіден, еңбек нарығындағы жоғары қысым мен бәсекелес­тік деңгейі азаматтардың күнделікті психологиялық жүктемесін арттырады. Екіншіден, ұзақ жұмыс уақыты мен демалыстың шектеулі болуы өмір мен жұмыстың тепе-теңдігін бұзады. Үшіншіден, әлеуметтік бәсекенің күшеюі, әсіресе білім мен мансап сала­сында, адамдарға тұрақты стресс факторы ретінде әсер етеді. Сонымен қатар демографиялық өзге­рістер де маңызды рөл атқарады: халықтың қартаюы, туу деңгейінің төмендеуі және жалғыздықтың артуы қоғамның ішкі  динамикасына  ықпал   етеді.

Мәселен, Оңтүстік Корея қоғамында жастар арасындағы жоғары білімге, беделді жұмысқа және әлеу­меттік мәртебеге деген қысым жиі әлеуметтік мәселе ретінде көте­ріледі. Бұл факторлар кәсіби күйзе­ліс деңгейін арттырып, «жоғары жетістік – жоғары стресс» моделін қалып­тастырып отыр. Сол сияқты Жапония қоғамында да ұзақ жұмыс уақыты мен корпоративтік мәде­ниеттің қатаң талабы өмір сапасына әсер ететін негізгі фактордың бірі санал­ады.

Ал Сингапурде мемлекет әлеу­меттік тұрақтылық пен инфра­құрылымға үлкен инвестиция салғанымен, өмір ырғағының жылдамдығы мен экономикалық бәсеке­нің жоғары деңгейі тұрғындардың жеке өмір кеңістігін шектеуі мүмкін.

Осылайша, қазіргі жаһандық тәжірибе бір маңызды қорытындыға алып келеді: экономикалық даму – тек әл-ауқаттың бір ғана өлше­мі. Адамның өмір сапасы білім, денсаулық, әлеуметтік орта, психологиялық жайлылық және мәдени факторлармен бірге кешенді түрде қалыптасады.

Бүгінгі әлем үшін басты сұрақ – тек экономикалық өсімге қол жет­кізу емес, сол өсімді адамның өмір сапасын арттыратын теңгерімді жүйе­ге  айналдыру.

БАҚЫТСЫЗДЫҚТЫҢ  СЕБЕП-САЛДАРЫ

Қазіргі әлемде ел дамуын бағалау тек ішкі жалпы өніммен немесе макроэкономикалық көрсеткіштермен шектелмейді. Соңғы жылдары «бақыт индексі» ұғымы мемлекеттік саясаттың маңызды индикаторына айналды. Бұл көрсеткіш халықтың субъективті көңіл күйін ғана емес, сонымен қатар мемлекеттегі әлеуметтік әділеттілік, қауіпсіздік, сенім деңгейі мен өмір сапасын айқындайды.

Бақыт индексіне назар аударсақ, ең төмен көрсеткішке ие елдер қатарында Ауғанстан, Зимбабве, Ливан, Конго, Танзания, Мадагаскар, Замбия, Шри-Ланка, Эфиопия сынды мемлекеттер бар. Бұл мемлекеттерді біріктіретін ортақ факторлар – ұзаққа созылған саяси тұрақсыздық, қауіпсіздік тапшылығы және эконо­микалық күйреу. Яғни, халықтың өзін бақытты сезінуі ең алдымен базалық қажеттіліктің қамтамасыз етілуіне  тікелей  байланысты.

Халықаралық сарапшылардың тұжырымы да осыны дәлелдейді.

Біріншіден, экономикалық өсім өз алдына жеткіліксіз. Жоғары табыс көрсеткіштері болғанымен, егер ол қоғам ішінде әділ бөлінбесе, халықтың өмір сапасы айтарлықтай жақсармайды.

Екіншіден, әлеуметтік қорғау жүйесі – тұрақтылықтың  негізгі тірегі. Әсіресе, денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қолдау тетіктері  азаматтардың ертеңге деген  сенімін  қалыптастырады.

Үшіншіден, сыбайлас жемқорлық деңгейі жоғары елдерде бақыт индексі де төмен болады. Себебі әділетсіздік сезімі қоғамдағы жалпы көңіл күйге кері әсер етеді. Ал ең маңызды факторлардың бірі – қоғамдағы өзара сенім. Азаматтардың бір-біріне, билік институттарына деген сенімі жоғары болған сайын, елдегі жалпы бақыт  деңгейі  де  арта  түседі.

Бұл тұрғыда Қазақстан үшін алынар сабақ айқын. Біріншіден, мемлекеттік институттарға деген сенімді арттыру – басты міндеттің бірі. Ашықтық пен есептілік қағидаттары нақты іске асқанда ғана қоғам мен билік арасындағы алшақ­тық  азаяды.

Екіншіден, әлеуметтік теңдікті сақтау – тұрақты дамудың негізі. Аймақтар арасындағы, әлеуметтік топтар арасындағы алшақтықты қысқарту халықтың өзін қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезінуіне ықпал  етеді.

Үшіншіден, заң үстемдігін қам­тамасыз ету және әділеттілік қағи­датын нығайту – ұзақмерзімді тұрақ­тылықтың  кепілі.

Бақыт – тек материалдық игіліктердің жиынтығы емес. Ол – қауіпсіз орта, әділетті қоғам, сенімге негізделген қатынастар және әр адамның өз болашағына деген сенімді көзқарасы. Әлем елдерінің тәжірибесі көрсетіп отырғандай, дәл осы факторлар үйлесім тапқанда ғана қоғамда шынайы әл-ауқат қалып­тасады.

Қазақстан да осы бағытта жүйелі қадамдар жасай отырып, азамат­тарының өмір сапасын арттыра алады. Бұл – тек экономикалық саясаттың емес, тұтас мемлекеттік басқару философиясының өзгеруін  талап  ететін  кешенді  міндет.

Нұрлат  БАЙГЕНЖЕ,

журналист.

Астана  қаласы

P.S. Скандинавия  моделін басқа елдерге толық күйінде көшіру мүмкін емес. Себебі әр қоғамның өзіндік тарихи, мәдени және экономикалық ерекшеліктері бар. Дегенмен, скандинавиялық тәжірибеден алынатын сабақтар жеткілікті. Әсіресе институционалдық сенімді арттыру, әлеуметтік саясаттың тиімділігін күшейту және өмір сапасын басты құндылық ретінде қарастыру – кез келген қоғам үшін  өзекті  бағыттар.

Фото: aristocrat.biz