– Ашаршылық кезінде мұнша адам қаза тапты деп тап басып айту қиын. Кейбір ғалымдарымыз «1 миллион 250 мың» дейді, енді бір ғалымдарымыз «1,5 миллион» дейді. Мысалы, Талас Омарбеков ағамыз «3 миллионға дейін қазақ қырылған» деп есептейді. Шетелдік ғалымдар, мысалы, Сара Кэмерон «1 миллионнан 1,5 миллионға дейін адам өлген» дейді. Әрқайсысының зерттеу әдістемесі әртүрлі. Мысалы, Алексеенко деген ғалым демографиялық әдістемелерге сүйене отырып, «1 миллион 900 мыңдай қазақ көз жұмды» дейді. Әрине, мұндай нақты мәліметті айту үшін нақты құжаттарға сүйену керек. Олардың сүйенгені – 1926 жылғы, 1937 жылғы және 1939 жылғы санақтардағы мәліметтер. Архив деректері бар, мысалы, Рысқұловтың Сталинге жазған хатында ол нақты қанша адамның босып кеткені туралы айтады. Сондықтан осындай нақты тарихи құжаттарға, мәліметтерге сүйене отырып, әр ғалым өздерінің тұжырымдарын жасайды. Ал ашаршылық құрбандарының саны әртүрлі көрсетілуіне де осы жайттар себепкер. Ең бастысы, ашаршылық фактісі болды, қазақтардың көп бөлігі қырылды. Меніңше, 1 млн-нан астам адам опат болды. Бұл – тасқа таңба басқандай ақиқат.
Ашаршылық неге болды десеңіз, бұл – орталық биліктің жүргізген саясаты, ұжымдастыру саясаты. Кез келген табиғи апат, табиғи жағдайлардың зардабын шешуге биліктің шамасы келеді ғой. Ал сол кездегі биліктің осыншама қазақтың қырылуына көз жұма қарауы және бұған шара қолданбауы ұжымдастыруға байланысты деп ойлаймын.
Бірақ тағы бір мәселе бар. Тарихшы ретінде айтатыным – Ресей империясы XVIII ғасырдың алғашқы ширегінен бастап қазақ даласын зерттей бастады. Түрлі экспедициялар жіберді, қазақтың этнографиясын, тарихын, мәдениетін, тұрмыс-тіршілігін көрді. Әрине, мұны ғылыми жаңалық ашу үшін емес, ең алдымен жаулап алудың оңай жолдарын қарастыру үшін зерттеді. Біздің қалай азықтанатынымызы, неге қарсы тұра алмайтынымызды білді.
Ресей империясының зерттеуін біз бір сөзбен «қазақтану» деп атасақ, дәл сол «қазақтану ғылымы» Кеңес кезінде одан сайын дамыды. Олар біздің әрбір руымыздың мекен ету ортасын, олардың немен шұғылданатынын, қай аймақта шаруашылықтың қандай түрлерімен айналысатынын зерттеп білді де, қазақтың малсыз күнелте алмайтынын жақсы түсінді. Сөйтіп, қазақтың малын тартып алды. Мұны қазаққа әдейі ұйымдастырған нәубет деп есептеймін.
Жомарт ЖЕҢІСҰЛЫ,
тарихшы.
(«Жас Алаш» газетіне берген пікірінен)
Сурет ашық дереккөзден алынды.
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!