Бір қазақ жасы Германиядағы зертханада судың сапасын зерттеп жүр. Екіншісі Еуропаның ең ірі ғылыми орталықтарының бірі – CERN-ге жол ашылған жаңа бағдарламаның мүмкіндігін пайдаланып, жоғары энергия физикасына ден қоймақ. Тағы бірі АҚШ-та қазақ тіліндегі жасанды интеллект жобаларын дамытып жүр.
Қазақстандық жастардың әлемдік ғылым кеңістігіне араласуы соңғы жылдары жүйелі сипат ала бастаған. 2025 жылы Астанада өткен «Отандас ғалымдар форумына» әлемнің 12 елінен 40-тан астам қазақстандық ғалым жиналды. Олардың қатарында АҚШ, Германия, Франция, Финляндия, Жапония, Оңтүстік Корея және басқа мемлекеттерде ғылым, технология мен инновация саласында еңбек етіп жүрген мамандар болды. Форумның негізгі ерекшелігі де осында: шетелдегі отандастардың жетістігін атап өтумен ғана шектелмей, олардың Қазақстан ғылымымен байланысын күшейту мәселесі көтерілді.
Мәселен, Еркебұлан Райымбеков пен Мақсат Қамбатыров Германиядағы Мюнхен техникалық университетінде ғылыми тағылымдамадан өткен қазақстандық жас ғалымдардың қатарында. Ресми мәліметке қарағанда, Еркебұлан Райымбеков – су сапасын мониторингілеу және сулы технологиялар зертханасының меңгерушісі, постдокторант, PhD. Ал Мақсат Қамбатыров – бизнес-инкубатор бөлімінің басшысы, постдокторант, PhD. Екеуі де «500 ғалым» жобасы аясында Мюнхен техникалық университетінде зерттеу жүргізген.
Бұл мысалдың қызығы, олардың жұмысы абстрактілі теориямен шектелмейді. Су сапасын бақылау, жаңа технологиялар мен зертханалық зерттеулер – Қазақстан үшін де тікелей маңызы бар бағыттар. Яғни, шетелдегі тағылымдаманың құндылығы тек шетелдік диплом немесе ғылыми ортаға енуімен өлшенбейді. Мамандар сол жерде қолданылатын әдістемені, зерттеу мәдениетін және технологиялық тәсілдерді меңгеріп, кейін оны елдегі ғылыми ортаға алып келуге мүмкіндік алады.
Ғылымның ең күрделі бағыттарының бірі бөлшектер физикасында да Қазақстан үшін жаңа мүмкіндіктер ашылып отыр. Қазақстан мен CERN арасындағы ғылыми-техникалық ынтымақтастық туралы келісім 2018 жылы жасалған. 2026 жылы бұл серіктестікті кеңейту бойынша нақты тетіктер талқыланып, қазақстандық ғалымдардың CERN-дегі ғылыми тағылымдамалар мен зерттеу бағдарламаларына қатысуына мүмкіндік беретін механизм әзірленіп жатқаны хабарланды. Бұл Үлкен адрон коллайдері сияқты халықаралық эксперименттерге қатысуға жол ашуы мүмкін.
Мұнда бір маңызды нәрсе бар. Әлемдік ғылымға араласу үшін міндетті түрде сол елдің азаматы болу немесе сол жерде өмір бойы қалу шарт емес. Ғылымның табиғатының өзі халықаралық ынтымақтастыққа құрылған. Бір зерттеудің авторлары бірнеше мемлекеттен болуы, зертханалық жұмыстың бір бөлігі бір елде, деректерді талдаудың екінші елде жүргізілуі қалыпты жағдай. Қазақстандық мамандардың CERN-мен байланысы да осы халықаралық ғылыми кооперацияның бір мысалы.
Ал технология саласында жұмыс істеп жүрген қазақстандық жастардың бағыты бұдан да кең. Мәселен, ресми деректе АҚШ-тың Бостон қаласында еңбек ететін Алтынбек Мұратұлының қазақ тіліндегі жасанды интеллект бағытындағы жобаларға қатысып жүргені көрсетілген. Ол «AI&Нонотехнология» зертханасының ғылыми зерттеушісі ретінде аталып, қазақ тіліндегі алғашқы жасанды интеллект туындылары ретінде ұсынылған «MIRASAI&SARAUEN» жобаларының авторы ретінде таныстырылған.
Бұл жерде мәселе – технологияның өзінен гөрі оның не үшін қолданылатынында. Жасанды интеллект туралы әңгіме көбейген сайын әлемдегі көптеген компания мен зертхана жаңа модельдер, алгоритмдер мен цифрлық өнімдер жасауға ұмтылып жатыр. Ал қазақ тілінің осындай технологиялық ортада көрінуі тілдің цифрлық кеңістіктегі болашағы үшін де маңызды. Демек, технологияны меңгеру мен ұлттық мазмұнды сақтау бір-біріне кереғар бағыттар емес.
Білім беру саласында да шетелдік тәжірибені Қазақстанға жеткізудің нақты мысалдары бар. Мысалы, қазақстандық ғалым Ғалия Саржанова Ұлыбританияда ғылыми тағылымдамадан өткен. Оның зерттеу бағыты білім беруді цифрландыру, педагогтердің цифрлық құзыреттерін дамыту және психологиялық тұрғыдан қауіпсіз білім беру ортасын қалыптастырумен байланысты. Ресми мәлімет бойынша, оның жетекшілігімен Шихэцзы университеті мен Эдинбург университетімен бірлескен халықаралық және отандық жобалар жүзеге асырылып жатыр.
Осындай мысалдарға қарасақ, шетелге кеткен жас маманды бірден «елден кеткен кадр» деп қарау жеткіліксіз. Оның қай жерде жүргенінен бұрын, не істеп жүргеніне назар аударған жөн. Бірі жаңа материалды зерттейді, бірі жасанды интеллектімен жұмыс істейді, бірі су технологияларын дамытады, енді бірі білім беру жүйесін цифрландырудың жаңа тәсілдерін іздейді. Олардың жұмысы Қазақстаннан географиялық тұрғыда алыста болуы мүмкін, бірақ ғылыми нәтижесі халықаралық орта арқылы елге қайта келетін мүмкіндікке ие.
Мемлекет те бұл бағыттағы бағдарламаларды кеңейтіп келеді. 2025 жылғы ресми дерек бойынша, Қазақстанда ғылыми зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстармен айналысатын мамандар саны 28 374 адамға жеткен. Ғылыми қоғамдастықтың жартысына жуығын жас ғалымдар құрайды. Сонымен бірге жас зерттеушілердің жобаларын қаржыландыруға және шетелдегі жетекші ғылыми орталықтарда тағылымдамадан өтуіне арналған бағдарламалар жұмыс істеп тұр.
Сондықтан, бүгінгі қазақстандық жас ғалымның жолына бір ғана өлшеммен қарау қиын. Біреуі әлемнің жетекші зертханасына барып, жаңа әдісті үйренеді. Біреуі сол жерде ғылыми мақала жазып, халықаралық зерттеу тобына қосылады. Екіншісі шетелде жүріп-ақ қазақ тіліне арналған технология жасайды. Үшіншісі елге оралып, өзі көрген ғылыми ортаны жергілікті зертханаға енгізуге тырысады.
Ғылымдағы бәсеке де осындай ортада қалыптасады. Бүгін әлемнің бір түкпіріндегі зертханада отырған қазақстандық жас ертең елдегі студентке сабақ беруі, бірлескен жоба ашуы, жаңа зертхана құруы немесе отандық технологияның дамуына үлес қосуы мүмкін. 2025 жылғы «Отандас ғалымдар форумы» да осы байланысты күшейтуге бағытталған: шетелде жүрген ғалымдардың зерттеулері таныстырылып, бірлескен ғылыми жобалар мен коллаборация мәселелері талқыланды.
Бәлкім, қазіргі жастарға үлгі болатын дүние де осында шығар. Әлемдік деңгейдегі ғылымға ұмтылу үшін туған елден алыстау міндетті түрде елден алыстау дегенді білдірмейді. Бүгінгі ғылым шекараға қарамайды, бірақ ғалымның алған білімін қайда жұмсайтыны маңызды. Әлемнің озық зертханаларында жүрген қазақстандық жастардың еңбегі елдің ғылыми әлеуетімен байланысқан сайын, олардың жеке жетістігі ортақ тәжірибеге айналады.
А.АБАЙҰЛЫ
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!