Арал. Ажал. Айғақ

Бәлкім, естіген боларсыз. Болмаса, сол жылдары бір газеттен оқып, таңғалып, көп ұзамай ұмытып та кеткен шығарсыз. Ал көбіңіз мұны алғаш рет естіп отырсыз.

Арал теңізінің кіндік тұсында бір арал жатқан. Орысшаға салсаң Возрождения, қазақшаласаң «Қайта өрлеу» деген атты иеленген. Картада көрсетілгенімен, үстіне ешқандай белгі қойылмайды. Балықшы қайығы болсын, ғылыми кеме болсын, аралға 40 шақырымнан жақындауға қатаң тыйым салынған. Теңіз жағасын жағалаған ел одан сақ жүретін. «Ол жақта әскери зертхана бар, қару сынайды» дегенді құлағы шалғанымен, қандай қару екені жабулы қазан күйінде қала берген. Бүгінде сол аралды іздеп таппайсыз. Су тартылып, айналасы кеуіп, арал құрлықтың бір бөлігіне айналды. Ал астына көмілген дүние әлі орнында тұр.

Мына жазбаның жолы қалай түскенін де айта кетейік. Америкада шығатын Critical Reviews in Microbiology атты медициналық журналдың 2003 жылғы санында бір топ мақала жарияланды. Барлығы Аралға арналған. Автор­лары да қарапайым қаламгер деуге келмейді. Бірі – Сандия ұлттық зерт­ханасының дәрігері Алан Зеликофф, екіншісі – қару таралуын зерттейтін Джонатан Такер мен Реймонд Зилинскас. Одан бұрын, 2002 жылдың шілдесінде Монтерей халықаралық зерттеулер институтының жанындағы Таралуды болдырмау зерттеулері орталығы тоғызыншы басылымын шығарған. Америкалық Science журналы да сол жылы осы тақырыпқа орала кетті. Бір қызығы, аталған материалдардың бәрінің қайнары бір ғана құжатқа тіреледі. Оның үстіне ол құжат Қазақстанда жазылған, қазақ жерінде болған оқиға туралы, ал біздің оқырман оны бүгінге дейін көрген жоқ. Сол себепті аударып, зерттеп, алдарыңызға  тартуды  жөн  көрдік.

Енді сол қағаздың тінін тарқатайық. 63 бет негізгі мәтін, 33 бет қосымша, бір парақ карта. Мұқабадағы атауы кеңсе тілімен өрілген. «Арал қаласын­дағы шешек ошағын оқ­шау­лау және жою жөнінде қабылданған шаралар туралы есеп». Ішінде көз жұмған үш адамның тағдыры, екі аптада екпе алған 50 мың тұрғынның тізімі, залалсыз­дандырудан өткен 18 тонна дүние-мүліктің саны бар. Астына үш адам қол қойған. Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрінің орынбасары Е.Сарынов, ошақты жою штабының жетекшісі Б.Кулмаханов және сол штабтың бастығы З.Мақатов. Күні – 1971 жылғы 18 қазан, тіркеу нөмірі – 53. Құжат Арал теңізі обаға қарсы стансасы­нан жөнелтіліп, Алматыдағы Орта Азия обаға қарсы ғылыми-зерттеу институтының директоры, профессор М.А.Айким­баевтың  атына  жолданған.

Ал сол қағаз бүгін қайда дейсіз ғой? Алыс жерде емес. Түпнұсқасы Алматыда, Масғұт Айкимбаев атындағы Қазақ карантиндік және зооноздық инфекциялар ғылыми орталығының мұрағатында жатыр. Кеңес заманында ол мекеме Орта Азия обаға қарсы ғылыми-зерттеу инс­титуты аталған, яғни хат келіп түскен жердің өзі. 2001 жылдың соңында орта­лық директоры, профессор Бақыт Атшабар құжаттың көшірмесін Монтерейге тапсырды. Аудармашылар Роза Каве­ноки мен Майкл Гиллен ағылшыншаға көшірді. Ағылшын нұсқасы бүгінде ашық жарияланған, кез келген  адам  оқи  алады.

Енді сол 63 беттің ішінде не жазыл­ғанына  көшейік.

1971 жылдың 11 тамызы. Арал қала­сының айлағына «Лев Берг» атты ғылыми-зерттеу кемесі келіп тоқтайды. Кеме шілде айының ортасында жолға шығып, теңіздің әр тұсындағы 20 шақты бақылау стансасын аралап қайтқан. Мақсаты бір, судың тартыла бастауы теңіздің тіршілігіне қалай әсер етіп жатқанын анықтау. Трапта түскендердің ішінде 24 жастағы қыз бар. Балық шаруашылығы институтын жаңа бітірген ихтиолог, яғни балық зерттеуші маман. Экипаждың ең жасы болғандықтан, ең ауыр жұмыс соның мойнында. Күні бойы палубада тор салып, түскен балықты төмендегі шағын зертханаға апарып сұрыптайды, өлшемін журналға жазып  отырады.

Сол уақытта қыз үйіне ауру халде әрең жетеді. Мекенжайы есепте нақты көрсетілген, Мектеп көшесін­дегі 7-үй. Анасы қызының халін көріп, аудандық емханаға кісі жүгіртеді. Шақыртумен келген учаскелік дәрігер М.Б.Бұйраев науқасты қарап шығып, ауру тарихына бірнеше жол жазады. Қызуы 39 градус, басы ауырады, жөтеледі, бірақ диагноз қойыл­майды. Дәрігер антибиотик пен аспирин жазып беріп, тамыз айы­ның 11-інен 17-сіне дейін жұмыс­тан босататын анықтама толтырады  да,  шығып  кетеді.

Төрт-бес күннен кейін қыздың арқасына, бетіне, шашының арасына бөртпе шығады. Қызық жері сонда, бөртпе шыққан соң денесінің қызуы қалыпқа түседі. Науқас өзін сергек сезініп, аяғынан тұрады. Тамыздың 20-сында Алматыға аттанады, себебі сол жақта тұрмысқа шығуға бел буған. Жол жүрер алдында үйінде садақа беріліп, дастарқан басына 23 адам жиналады. Сол дастарқанға келгендердің біразы кейін ауру тізіміне ілігеді.

Тамыздың 27-сінде қыздың  9 жастағы інісі төсекке жығылады. Шақыртумен келген педиатр баланың бөртпесін көріп, есекжем деп таниды, яғни аллергиядан шыққан бөртпе деп есептейді. Тетрациклин, аспирин, кальций хлоридін жазып бере­ді.  Бала  екі  аптада  жазы­лып,  13 қыр­күйекте мектебіне  қайта  барады. Ешкім ешнәрседен  күдіктен­бейді.

Қыркүйектің 10-ынан бастап қала­да ыстығы көтеріліп, денесі бөртіп ауыратындардың саны күрт өседі. Бір айға жетер-жетпес уақытта 10 адам ауырды. Қорқыныш­тысы сол, оның үшеуі тірі қалмады. Алғашқы науқастың құрбысы, №13 мектептің 23 жастағы мұғалімі 28 қыр­күйекте жан тапсырды. Қазанның  2-сінде 9 айлық ұл бала, 6-сында 4 айлық қыз сәби көз жұмды. Үшеуінің ортақ бір жайы бар. Ешқайсысы шешекке қарсы екпе алмаған. Оның үстіне үшеуі де ауру­дың ең сирек кездесетін, ең ажалды түрімен ауырған. Медицинада оны гемморрагиялық шешек, халық тілінде қан кету деп атайды. Мұндай науқас түгелге жуық жағдайда өледі.

Дәрігерлер аурудың шын атын алғашқы науқас ауырғаннан ке­йін дәл бір айдан соң, 21 қыркүйекте барып атады. Аудандық аурухананың кезекші дәрігері Г.Т.Түлепбергенова үшінші науқасты қарап отырып, шешектен күдіктенеді. Күдігін жалғыз көтеріп қалмай, әріптесі, терапевт Б.М.Әлішевті шақырады. Екеуі ақылдасып, ауру тарихына сол диагнозды жазады. Ертеңіне Қызыл­ордадан жеткен инфекция мамандары Чун-Сун мен Жолдаспаев оны растайды. Бөртпенің шығу реті де соны айғақтайды, әуе­лі бетке, содан кейін денеге және аяқ-қолға тарайды. Қыркүйектің 24-інде, түсте сағат 12-де милиция қаланы қоршауға  алады.

Одан кейінгі жағдайды есеп бір-бірлеп тізіп шыққан. Екі аптада 50 мың тұрғынға түгел екпе салынады. Пионер лагерінің үйлерінде 150 орындық оқшаулау бөлімшесі ашылады. Науқастардың үйіндегі 5 мың шаршы метрден асатын тұрғын жай мен 18 тонна тұрмыстық зат залалсыздандырылады. Алма­тыдан, Ақтөбеден, Мәскеуден, Ленинградтан 1 қазанға дейін 143 медицина қызметкері жетеді, соның 53-і – дәрігер. Екпе қағазы жоқ адамға қаладан шығатын билет сатылмайды. Вокзал мен әуежайда егу пункті ашылып, ошақ осылай  ғана  басылады.

Ал ең басты сұрақ сол күйі жауапсыз қалды. Кеңес Одағы шешекті өз аумағында 1936 жылы толық жойған деп есептелетін. Сырттан жұққан соңғы жағдай 1961 жылы тіркелген, содан бері 10 жыл өткен. Ең жақын шет мемлекеттің шекарасына дейін мыңдаған шақырым жол жатыр. Сонда ол ауру Аралға қайдан  келді?

Есептің авторлары үш нұсқаны алдарына жайып салады. Біріншісі бойынша, қыз кеме тоқтаған айлақтардың бірінен жұқтырған. Есепте оның Мойнақ базарынан сүлгі, мата және көйлек сатып алғаны жазылған, демек сол заттармен келген деп болжайды. Екінші нұсқада ауру Ауғанстан жағынан жеткен деп қаралады, себебі ол елде шешек әлі  тіркеліп тұрған. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының дерегінше, 1970 жылы Ауғанстанда 1030 науқас, 1971 жылдың сегіз айында 482 науқас есепке алынған. Үшінші нұсқа базарға тіреледі. Аралға өзбек пен тәжік жағынан мақта, қауын-қарбыз, түрлі өнім көп тасылатын, сонымен келуі мүмкін деген  жорамал  жасалады.

Соңғы екеуін тексеріп, ешқандай дәлел таппайды. Ауғанстан жағынан жүк әкелген бригада Аралға тамыздың 29-30-ы күндері оралған, ал ауру одан әлдеқайда бұрын басталған. Базардан келген деген нұсқаны да қуаттайтын дерек шықпайды. Сөйтіп, есеп бірінші нұсқада тоқтап, іс жабылады.

Тағы байқасаңыз, арифметика ашық  қалды.

Шешектің  жасырын  кезеңі,  яғни ауру     жұққаннан     кейін   ал­ғаш­қы  белгі шыққанға  дейінгі  уа­қыт, орта  есеппен 13  күнге  созыла­ды.  Ең   қысқасы – 11, ең  ұзағы – 15 күн. Есепте  қыз­дың 6 тамызда ауыр­ғаны жазылған. Санап көрсеңіз, оған шілденің 23-і мен 27-сі аралығында жұғуы керек. Ал кеме Мойнақ айлағына 4 тамызда келген. Күн ешқандай сәйкеспейді. Оның үстіне қыздың інісі 27 тамыз­да ауыр­ған, ал сол жасырын кезеңді кері санасаңыз, апасының ауруы 11-12 тамыз­да басталғаны шығады. Есепте көрсетілген күн бес күнге ерте жазыл­ған.

Осы қайшылықты біреу бай­қауы керек-ті. Байқады да. Бірақ отыз жылдан  кейін.

2001 жылдың соңында Масғұт Айким­баев атындағы Қазақ карантиндік және зооноздық инфекциялар ғылыми орталығының дирек­торы, профессор Бақыт Атшабар сол қағазды АҚШ-тағы Монтерей халықаралық зерттеулер институтына тапсырады. Аудармашылар Роза Кавеноки мен Майкл Гиллен есепті ағылшын тіліне көшіреді. 2002 жылдың шілдесінде Джонатан Такер мен Реймонд Зилинскас редакциялаған кітапша жарық көреді. Кеңес мұрағатының сөресінде шаң басып жатқан құжат сол күні әлемдік ғылымның қолына тиеді.

Енді  әңгімені  аралға  бұрайық.

Орыс теңізшісі А.И.Бутаков 1848-1849 жылдары Аралды өлшеп шыққанда  үш  аралды картаға түсіріп, оларға патша әулетінің есімін берген. Ең үлкені  I Николай  атын иеленген. Кеңес өкіметі орна­ған соң, өткен ғасыр­дың 20-жылдары арал Возрож­дения деп қайта аталды. Атауы­ның астарында тұрған қатыгез мысқылды кейінгі ұрпақ қана  ұқты.

Аралды әскерилер 1936 жылы қолға алды. Сол жылдың жазында Биотехникалық институттың дирек­торы Иван Великанов бастаған экспедиция жағаға түсті. Нысана туляремия қоздырғышы болды. Келе­сі жылы сынақ жалғасып, бактерия толтырылған контейнерлер ұшақтан тасталды. Тізімге тырысқақ, дизентерия, алапес, іш сүзегі, оба, сірес­пе, бөртпе сүзек және малға жұғатын аусыл қосылды. Экспедиция жетекшісінің өз тағдыры сол жылы шешілді. Великановты қауіпсіздік органдары ұстап әкетті. Атылды. Аралдағы сынақ содан кейін 17 жыл тоқтап тұрды.

Полигон 1942 жылы қайта тіріліп, «Бархан» деген шартты атау алды. Ресми аты ұзақ әрі құрғақ. Елуінші далалық ғылыми-зерттеу зертханасы, құжатта ПНИЛ-52 деп қысқартылады, 04061 әскери бөлімі. Ауқымды құрылыс 1948 жылы жүрді. Аралдағы балықшылардың бәрі көшірілді, балық өңдейтін зауыт жабылды, 800 әскерге арналған казарма мен ғалымдардың отбасына арналған қалашық бой көтерді. Кеңес үкіметі 1952 жылы полигонды толық іске қосып, 1954 жылға қарай «Аральск-7» деген атпен кешенді салып бітті.

Қалашықтың аты Қантүбек болды. Ішінде 15 шақты тұрғын үй, асхана, клуб, дүкен, стадион, казарма, жаттығу алаңы және өз электр станциясы бар. Балабақша мен мектеп жұмыс істеді. Тұрғын саны 1500-ге жетті, соның 800-ге жуығы – мерзімді қызметтегі сарбаз. Жұмысшыға тегін екпе, тегін ем, қосымша жәрдемақы төленді.

Ал енді қалашықтың орналасуына назар аударыңыз. Аралда жазғы жел әрдайым солтүстіктен оңтүстікке қарай соғады. Сондықтан Қан­түбекті аралдың солтүстік шетіне, жел бетіндегі қауіпсіз тұсқа тұрғыз­ған. Балалардың ойын алаңы да сол жақта болды. Зертхана кешені қалашық­тан бір шақырым оңтүстікте орналасты, одан әрі оңтүстікте ауда­ны 100 шаршы шақырымнан асатын ашық сынақ алаңы жатты. Яғни улы бұлт әрқашан адамнан аулақ­қа, бос далаға қарай ұшатындай  етіп есептелген.

Аралда бір ғана әуежай жұмыс істеді. «Бархан» әуежайының төрт ұшу жолағы жұлдыз тәрізді айқасып жатты. Қызыл Армияда мұндай құрылым басқа жерде кездеспейді. Себебі қарапайым. Теңіз ортасында ауа райы құбылмалы, жел кез келген бағыттан соғады, ал ұшқыш төрт жолақтың ішінен сол сәттегі желге ыңғайлысын  таңдап  қона  беретін.

Полигонда  не сыналғанын Қа­зақ­стан  ұзақ жыл білген жоқ. Тізім кейін екі  адамның  айғағымен  ашылды. Бірі – 80-жылдары полигонның штаб бастығы болған З.А.Рахматулин, екіншісі – Степногорск биотехнология орталығының бұрынғы бас директоры Г.Л.Лепёшкин. Екеуінің айтқаны мынау. Аралда күйдіргі, оба, туляремия, бруцеллез, Ку-безгегі, шешек, бөртпе сүзек, Венесуэла жылқы энцефалиті және ботулин уы сыналған.

Ең қауіптісі сонда, қоздырғыш­тардың   бәрі  табиғи  күйінде  қалма­ған. Аэрозоль түрінде шашыл­ғандар­дың кейбірі зертханада генетикалық жолмен өзгертілген. Мұндай штам­дар дәрі-дәрмекке көнбейді әрі ауру белгісін бұзып жібереді. Есеп қарапайым. Жау жақтың дәрігері науқас­ты  көргенде  дұрыс  диагноз  қоя  ал­масын,  ем таба алмасын деген ой. Улы затты ауаға шашыратқыш арқылы немесе жарылатын оқ-дәрі арқылы таратты, ал жердегі және ауадағы датчиктер бұлттың таралу суретін жазып отыр­ды. Тәжірибе тышқанға, теңіз шош­қасына, аламанға (хомяк), қойға, есекке, жылқыға, тіпті маймылға жасалды. Мұндай сынақтың ізі кейде жасыруға келмейтін дәрежеде шығып қалатын. 1984 жылы Еділ мен Жа­йық арасындағы далада, 1989 жылы Торғайда жүз мыңдаған ақбөкен қысқа мерзімде қырылып қалды. Ресми себебі пастереллез деп жария­ланды, яғни малға жұғатын қара­пайым бактериялық ауру. Профессор Атшабар өзгеше ойлайды. Оның пайымдауынша, шын себеп аралдағы ашық сынақта жатыр. Дегенмен, мұны дәлелдейтін құжат әлі күнге  дейін  жарияланған  жоқ.

Ал 1971 жылғы оқиғаның тетігін мүлде  күтпеген  адам  ашып  берді.

Кеңес Одағының бас санитарлық дәрігері, Денсаулық сақтау министрі­нің бұрынғы орынбасары Пётр Бургасов 2001 жылдың қара­шасында «Московские новости» газе­тіне  сұхбат  берді. Сексеннен асқан қарт  әскери дәрігердің аузы­нан  шыққан сөз мынау. Возрож­дения аралында шешектің ең күшті рецеп­тісі сыналған. Сынақ кезінде 400 грамм препарат жарылған. Ғылыми кеме сол сәтте аралдан                                                                         15 шақырым жерде жүзіп бара жат­қан, ал жақындауға болатын шек 40 ша­қырым болатын. Лаборант қыз күніне екі рет жоғарғы палубаға шығып, планктон үлгісін алып тұрған. Желмен ұшқан улы бұлт соны  тауып  алған.

Ал ең маңыздысы, Аралдан күдікті хабар келгенде Бургасов Қорғаныс министрлігі Бас штабының бастығына қоңырау шалып, Алматы-Мәскеу пойызының Аралда тоқтауына ты­йым салуды өтінген. Себебі бір ғана вагон ауру адамды алып кетсе, зауал бүкіл елге тарайтын. Содан кейін КГБ төрағасы Юрий Андроповқа хабарлаған. Андропов мәселені бір ауыз сөзбен шешкен. Бұл жайында ләм-мим  деуге  болмайды.

Қартқа  қаншалық  сенуге болады? Айтқанының бәрі шындыққа сай келе бермейді. Мәселен, ауыр­ғандардың  бәрі  өлді  дегені қате, оны ресми есеп теріске шығарады. Оның үстіне бұл кісі – бұрын Свердловск қаласындағы күйдіргі апатын «ластанған ет» деп түсіндіріп, беделі­не сызат түсірген адам.  Дегенмен сол дәрежедегі шенеунік аралда қандай қоздырғыш сыналғанын және қандай апат болғанын білмеуі мүмкін болмаған.

Америкалық  дәрігер, Сандия  ұлттық зертханасының  маманы Алан Зеликофф  сол қызды іздеп тапты. 2002 жылдың 25 мамырында телефон соғып, ұзақ сөйлесті. Әңгі­меге аудармашы болып сол зертха­наның  қызметкері Елена Блумш­тейн қатыс­ты. Науқас әйел сол кезде 54 жаста, Қазақстанда тұратын, отба­сылы жан. Ол ресми есептің бірнеше тұсын түбегейлі теріске шығарды. Айтуынша, кемеден бірде-бір айлақта жағаға түспеген, себебі ережеде жағаға тек ер адамдар шыға алатын, ал тәртіп қатты сақталатын. Ал есептегі базарда жүрді, сүлгі мен көйлек сатып алды деген жазбаны ол тіпті бүкпесіз түрде жалған дүние деп атады. Кеме үстінде өзін жақсы сезінген, ауру Аралға оралған соң, 11-12 тамызда басталған. Оның үстіне бортта одан басқа ешкім ыстығы көтеріліп  ауырмаған.

Егер әйелдің сөзі рас болса, есептегі бірінші нұсқа түбімен күйрейді. Жұқтырған уақыт шілденің 30-ына тіреледі. Ал кеме сол күні Возрождения  аралының оңтүстік тұсынан өтіп бара жатқан. Қарт дәрігердің айтқанымен  дәл  келеді.

Ең  үрейлі  жері  енді  басталады.

Аралдағы 10 науқастың үшеуі  қан кету түрімен  ауырды, соның екеуі – бір жасқа толмаған сәби. Енді салыстырып көріңіз. Үндістанның Мадрас қаласында 10 857 нау­қасты қамтыған классикалық зерттеу жүр­гізіл­ген. Сол  зерттеуде  аурудың мұндай түрі жүзден екеуінде ғана кездескен, ал бір жасқа толмаған бала­да он мыңнан аса науқастың ішінен үш-ақ рет тіркелген. Аралда есеп мүлде басқаша шықты. Ауыр­ғандардың үштен бірі, сәбилердің екеуі бірдей сол ажалды түрмен төсекке жығылды. Пайызға шаққанда Үндістан көрсеткішінен он үш есеге  жуық  жоғары.

Екінші дерек одан бетер ойландырады. Аралда ауырған­дардың айналасында бұрын екпе алған, науқастармен күнде аралас­қан 25 адам болды. Соның үшеуі жұқтырды. Пәкістанда жүргізілген классикалық бақылауға сүйенсек, екпе алған адамдардың небәрі 2 па­йызы ауруы тиіс. Ал Аралда әр сегіз адамның біреуі төсекке жығылды. Күтілген  мөлшерден  алты  есе  көп.

Америкалық ғалымның мұнан шығарған қорытындысы қысқа. Аралда таралған вирус қалыпты штаммнан әлдеқайда жұқпалы бол­ған, оның үстіне екпенің қорғанысын бұзып өткен. Ондай қасиет вирус­қа өздігінен бітпейді. Оны әдейі, зертханада  дарытады.

Ал сол жүйенің ішінде кім жүрді дейсіз  ғой?

1950 жылы Қазақ КСР-інде туып, Алматыда өскен Қанатжан Әлібеков Томск медицина институтын бітіріп, әскери дәрігер атанды. Полковник шеніне дейін көтеріліп, «Биопрепарат» аталатын алып жүйенің бірінші орынбасары болды. Күйдіргінің «836-штамм» деп аталатын түрін сол жасады, америка баспасөзі оны адамзатқа мәлім ең қатыгез штамм деп бағалады. Қ.Әлібеков 1992 жылдың қаңтарында қызметінен кетіп, күзінде отбасымен АҚШ-қа аттанды. Кен Алибек деген атпен жарық көрген «Biohazard» кітабында 80-жылдардың соңында бағдарламада 60 мың адам  жұмыс  істегенін  жазды.

Батыс барлауы кеңес бағдарлама­сының шын ауқымын 1989 жылы, Владимир Пасечниктің Ұлыбританияға өтуінен кейін ғана білді. Ол ағылшындарға зертханалар тізбегін сипаттап беріп, ішінде күйдіргі, оба, Эбола, Марбург, Ку-безгегі және шешек барын айтты. Ал шешектің нақ қалай қаруға айналдырылғанын әлем 1992 жылы, Қ.Әлібеков АҚШ-қа жеткен соң естіді. Аралдағы оқи­ғадан  21 жыл  өткен.

Свердловск апатынан кейін Мәскеуге күдік көбейді, Батыс тексеру жүргізуді талап ете бастады. Сондықтан 1988 жылдың көктемінде 19-әскери қалашықтағы бүкіл күйдіргі қоры асығыс жойылатын болды. Жүздеген тонна спора аралға тасылып, 250 литрлік болат ыдысқа құйылды, хлорлы әкпен араластырылып, 11 шұңқырға көмілді. Көмілген жердің аумағы футбол алаңынан кіші. Автоклавқа салып қайнатуға көлемі тым көп болғандықтан осылай шешкен. Тек бір нәрсені ескермеген. Күйдіргі спорасы сұйықтың ішінде түйіршіктеніп қалады, сондықтан хлор ортасында отырғандарға  жете  қоймайды.

Аяқталуы асығыс шықты. ПНИЛ мамандары 1991 жылы кетті, зертхана есіктері жабылды. Қазақстан Жоғарғы Кеңесі 1992 жылғы 18 қаңтарда Арал өңірі тұрғындарының тұрмысын түбегейлі жақсарту жөніндегі шұғыл шаралар туралы қаулы қабылдап, полигонды ресми жапты. Ресей Президенті Борис Ельцин сол жылдың 11 сәуірінде 390-жарлыққа қол қойып, шабуылға арналған биологиялық бағдарламаның  бәрін  тоқтатуды  бұйырды.

Бұйрық Қантүбек тұрғындарының басына аспаннан жай түскендей келді. Көшу сондай жылдам жүрді, адамдар пәтерінде техникасын да, жиһазын да қалдырып кетті. Зертханашылар аспап пен көлікті тас­тады, қауіпті штаммдарды асығыс жойып, көміп үлгерді. Әскерилер кеткеннен кейін, сол 1992 жылы Возрождения аралына Арал қаласының бір тұрғыны барып қайтқан. Кейін көргенін былай суреттеді. Екі және үш қабатты үйлер тұр. Жалғыз көшенің асфальты тұп-тұтас. Балабақша, бастауыш мектеп, азық-түлік дүкендері орнында. Ал үйлердің терезелері айқара ашық қалған.

АҚШ Қорғаныс министрлігінің мамандары 1995 жылдың тамызында аралға барып, дала зертханасының бөлшектелгенін өз көзімен көрді. Ал үш жылдан кейін жайсыз хабар шықты. 1998 жылы аралдан алынған үлгіден тірі күйдіргі спорасы табылды. Яғни хлорлы әк өз ісін толық  атқармаған.

Ал 2001 жылдың күзінде Американың төбе құйқасы шымырлады. Қыркүйектің 11-інде АҚШ-қа тарихындағы ең ауыр лаңкестік шабуыл жасалды. Одан дәл бір апта өткенде, 18 қыр­күйекте, пошта арқылы ішіне ақ ұнтақ салын­ған хаттар тарай бас­тады. Ұнтақтың құрамы күйдіргі спорасы болып  шықты. Хат телеарналарға, газет редакцияларына, содан ке­йін екі сенаторға жіберілді. Бес адам қайтыс болды, он жеті адам ауырды. Сенат жетекшісі Том Дэшлдің кеңсесіне түскен конверттен табыл­ған спора зертханада тексерілгенде, оны мамандар қаруланған үлгі деп таныды. Америка бүкіл тарихында алғаш рет биологиялық қарудың өз жерінде  қолданылғанын  көрді.

Дәл сол күндері Вашингтоннан 10 мың шақырым қашықтағы Арал түбегі туралы әңгіме жаңа мәнге ие болды. Егер бір конверттегі ұнтақ бес адамды өлтіре алса, Арал түбегіндегі шұңқырларда жатқан жүзде­ген тонна не істей алады? Оның үстіне мұнай компаниялары аралдан бұрғылау жүргізуге ниет білдіріп жүрген, ал бұрғы жұмысы улы шаңды  аспанға  көтеретін  еді.

АҚШ пен Өзбекстан қорғаныс министрліктері келісімге 2001 жыл­ғы 22 қазанда қол қойды. Ол күні Вашингтондағы пошта бөлімшесі­нің екінші қызметкері күйдіргіден көз жұмған болатын. Бағдарламаға 6 миллион долларға дейін қаржы бөлінді.

 2002 жылдың сәуірінде Raytheon компаниясының 113 адамнан тұратын тобы Мойнақ қаласында лагерь тікті. Мамырда Қорғаныс қатерін азайту  агенттігінің мамандары бетонмен қапталған 11 шұңқырды ашып, топырақты залалсыздандыр­ғыш затпен араластырды. Маусымда операция белгіленген мерзімнен екі апта бұрын аяқталды. Америка тарапы 12 тоннадан асатын қаруланған күйдіргі  жойылды  деп  мәлімдеді.

Бұнымен бәрі шешілді ме?

Полигонда ұзақ жыл жұмыс істеген Геннадий Лепёшкин басқаша ойлайды. Оның ескертуінше, оба бактериясы жергілікті кеміргіштер арасында сақталып қалуы ықтимал. Егеуқұйрық пен тышқанның қаны арқылы тарайтын қоздырғыш өзін-өзі  қоректендіретін тірі қойма құрайды, ал ондай қойманы залал­сыз­дандыру мүмкін болмайды. Күн көзі мен ультракүлгін сәуле жердің бетінде жатқан микробты өлтіргенімен, топы­рақ астындағы спораға шамасы  жетпейді.

Ең қауіптісі теңіздің өз тара­пынан келді. Возрож­дения аралының ауданы 1960 жылы 216 шаршы шақырым болатын. Су шегінген сайын құрғақ жер  ұлғайып, 2000  жылға  қарай  2000 шаршы шақырымға жетті. Ал 2001 жылдың соңында арал арал болу­дан қалды. Өзбекстан құрлы­ғына жалғасып, түбекке айналды. Түбек  аумағының 80 пайызға жуығы Өзбекстан жағында, ал екі ел арасындағы шекара сызығы әлі дәл көрсетілмеген. Судың арқасында ит тұмсығы өтпейтін бекініс болып тұрған жер енді жаяу адам да, кеміргіш те, шыбын-шіркей де еркін жететін  ашық  далаға  айналды.

Мұндай жерді тазарту тәжірибесі әлемде бір-ақ рет болған. Ұлыбритания Шотландия жағасындағы Груинард аралында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде күйдіргі бомбасын сынап, кейін жерді залалсыздан­дырған. Дегенмен, екеуін салыс­тыруға келмейді. Груинардтың ауда­ны 2 шаршы шақырым, сынақ бір ғана қоздырғышпен, қысқа мерзімде жүргізілген, ластану жердің бетінде қалған. Ал Арал түбегінде ондаған қоздырғыш, жарты ғасырға созыл­ған сынақ және мыңдаған шаршы шақырым  жер  тұр.

Қантүбек пен зертхана кешенін Өзбекстан билігі толықтай қиратты. 2021 жылға қарай орнында ірге­тастың ізі мен «Бархан» әуежайының жұлдыз тәрізді жолақтары ғана қалды. Оған дейін металл іздеген жергілікті адамдар жабулы қазанның қақпағын әр жылы бір ашып, ескі темірді кесіп алып кетіп жүрді. Олардың  қайсысы қай жерді қазғанын  бүгін  ешкім  айта  алмайды.

Қазақстан бүгінге дейін аралда не істелгені жайлы толық мәлімет ала алмай отыр. Ресми ақпарат жоқ, тек шетелдік және жергілікті ашық басылымдардағы дерек бар. Ресейге бірнеше рет ресми өтініш жолданғанымен, жауап қайтпады. Кеңес заманында аралдағы жұмыс­тың бәрі Мәскеуден үйлестірілген құпия режиммен жүргізілген, сондықтан мұрағаттың кілті сол жақта қалды. Профессор Бақыт Атшабар өзі жариялаған құжаттың алғы сөзін бір ауыз сөзбен аяқтаған. Арал тұрғындары дұрыс уақытта дұрыс жерде болмағаны үшін ауырды. Қасында өтіп жатқан құпия сынақтан хабарсыз, қорғансыз қалды, олардың келісімін сұраған жан болмады. Үшеуі көз жұмды. Солардан да, олардың туыстарынан да ешкім, еш­қашан  кешірім  сұраған  жоқ.

Теңіз  кетті. Тұзы шыққан табан­да 75 миллион тоннаға жуық шаң жатыр, желмен ұшып, айналаға тара­лып жүр. Осы өңірде ауызсудағы ластағыш зат мөлшері рұқсат етілген деңгейден 7-16 есе асып түседі. Туған 1000 сәбидің 110-ы жасқа толмай өледі. Кейбір ауданда ер адамның ғұмыры 40 жылға жетер-­жетпес. Ал 11 шұңқыр әлі сол  жерде  жатыр…

Ердәулет  СӘРСЕНҰЛЫ.

Коллажды  жасаған  автор.