«Сырдария – төзімнің, қайсарлықтың және қайта түлеудің аты. Су тартылуы мүмкін, бірақ бұл өлкедегі рух ешқашан тартылмақ емес».
Өкініштен өрлеуге
Қазақтың қай қиыры да тарихтың табы таңбаланған қасиетті мекен екені даусыз. Дегенмен, қарт Қаратаудың етегінен басталып, қияндағы теңізге қарай маңғаз жосылған Сыр бойының тағдыр-талайы мүлде бөлек. Ондаған жылдар бойы «Сыр өңірі» деген ұғым қоғамдық санада экологиялық драманың синонимі ретінде қабылданып келді. Көпшіліктің көз алдына ең алдымен шағаласы шулаған айдыннан айырылып, кемелері құмға шөккен Аралдың ақ сортаң ұлтаны, аспанды торлаған ащы тұзды дауылы мен табиғаттың тосын зауалы елестейтін. Жасыратыны жоқ, уақыт өте келе біздің өзіміз де сол бір «табиғат апатынан зардап шегуші» деген жасанды әрі жасық статусқа бой үйретіп алғандай едік.
Бірақ тарих таразысына салсақ, ақиқаттың салмағы басқаша тартады. Сыр халқы трагедияның құрбаны емес, жиырмасыншы ғасырдағы ең ауыр планетарлық сынақпен бетпе-бет келіп, атамекенін тастап кетпей, тамырын тасқа да жая білген темірдей төзімнің символы бола білді.
Аяныш сезімі ешқашан ұлы өркениет тудырған емес. Бүгінгі Сырдың арайлап атқан таңы өткенге өкініп, тағдырға налуды емес, тарихи реванш пен жасампаз қайсарлықты талап етеді. Асау дарияның жағасын жайлаған жұрт талай тар жол, тайғақ кешуде білек сыбанып, қақыраған шөлдің өзінен гүлзар бақ өсірген жанкешті ел. Ендеше, экологиялық пессимизмнің парағын біржола жауып, Сыр бойында ғасырлар бойы жиналған орасан зор өміршеңдік энергиясын жаңа сапалық серпіліске бағыттайтын сәт туды.
Табиғатпен жасалған жаңа бітім
Бүгінгі Сыр елінің басты майданы ұраншылдық емес, ғылымға сүйенген экологиялық ақыл-парасат. Құрғап қалған теңіз табанындағы миллиондаған гектар аумаққа сексеуіл егу, сырт көзге жай ғана орман шаруашылығының шарасы болып көрінуі мүмкін. Ал шын мәнінде, адамзаттың өзі жаралаған табиғаттан кешірім сұрауы, өз шаңырағын, өз кеңістігін қорғап қалу жолындағы өркениеттік майданы. Ақ сортаңды жарып шыққан әрбір сексеуіл өскіні жел ұшырған мыңдаған тонна улы тұзға қойылған тірі тосқауыл, келер ұрпақтың өкпесіне барар таза тыныс. Осынау экологиялық жаңғырудың өзегінде екі стратегиялық ұстын жатыр. Ол су дипломатиясы мен табиғатпен үндестік.
Сырдарияның әрбір тамшы суы бүгінде мұнайдан да, алтыннан да қымбат стратегиялық ресурсқа айналды. Судың азайғаны үкім емес, ол шаруашылық мәдениетін түбегейлі өзгертуге берілген белгі. Ата кәсібімізге айналған Сыр салысы ақ маржан күрішті өсіру дәстүрі енді ескі арық жүйесімен емес, лазерлік тегістеумен, цифрлық су үнемдеу технологияларымен біте қайнасуы шарт.
Кеңестік кезеңнің «табиғатты тізе бүктіреміз» деген өктем пиғылы Аралды қайда апарғанын тарих көрсетті. Жаңа Сыр елінің философиясы табиғатпен үндесіп, көшпелі құмды ғылыми инновациямен бекітіп, шөлейт даламен тіл табысуды көздейді.
Диқан кетпенінен цифрлық өркениетке
Сыр бойы қашан да қара еңбектің қазаны қайнаған өлке. Шілденің ми қайнатар аптабында тізеден су кешіп, күнге күйген күрең қолдарымен елдің ақ дастарқанын дәнге толтырған даңқты диқандардың ерлігі ұлт тарихындағы алтын әріппен жазылған дастан. Ыбырай Жақаевтар салған сол еңбек мектебі өңір халқының қанына сіңген. Алайда жиырма бірінші ғасырдың бәсекесі тек маңдай тер мен қара күшті ғана емес, жоғары технологиялық ептілікті, терең ғылыми білім мен кәсіпкерлік тәуекелді талап етеді.
Кешегі бабамыз жерді соқамен, кетпенмен игерсе, бүгінгі Сыр жастары сол қасиетті топырақтың әр гектарын жасанды интеллектпен, биотехнологиямен және инженерлік ақылмен түлетуге тиіс.
Бұл экономикалық трансформацияның екі қанаты бар.
1. «Байқоңыр феноменін» ішкі әлеуетке айналдыру. Адамзат баласының жер тартылысын жеңіп, шексіз ғарышқа алғаш қадам басқан қасиетті нүктесі Сыр топырағы. Байқоңыр – ежелгі дала өркениеті мен планетаның ең озық ғылыми ойы түйіскен географиялық және тарихи феномен. Ендігі міндет Сыр жастарының зымыран ұшқан аспанға тек сырттай бақылаушы болып қарап тұруын тоқтату. Төретам мен Қызылордадан түлеп ұшқан жас буын IT-индустрияның, аэроғарыштық инженерияның, робототехника мен жаңа индустрияның тізгінін өз қолына алатын технократтар шоғырына айналуы қажет.
2. Шикізаттан жоғары қосылған құнға. Аграрлық сектор тек шикі күріш немесе мал өсірумен шектелмеуі тиіс. Терең өңделген, экологиялық таза, экспортқа бағытталған агро-инновациялық өнімдер шығару, өңір экономикасын дотациялық тәуелділіктен шығаратын жалғыз төте жол.
Қорқыт сарыны
Экономикалық жобалар мен зауыттар елдің тәні болса, руханият пен мінез оның жаны. Сыр бойы күллі түркі жұртының рухани бесігі, абыз Қорқыттың қобызынан төгілген мәңгілік өмір сарыны тербеген өлке. Жанкент пен Шірік-Рабаттың, Сығанақ пен Сауранның орнында қалған әрбір қыш кірпіш бұл топырақта мемлекетшілдік пен қала мәдениетінің мыңжылдық тамыры жатқанын әйгілейді.
Бірақ тарихи жады тек мақтаныш емес, ол бүгінгі ұрпаққа артылған моральдық кодекс.
Жаһандану мен цифрландыру қанша жерден шарықтаса да, Сыр елі өзінің ішкі мәдени діңгегін, дархан қонақжайлылығын, үлкенге ізетін, аталы сөзге тоқтаған мәмілегерлігін және тізе қоса білетін бауырмалдығын жоғалтпауымен мықты.
Қоғамның қуаты әділет пен тазалықта. Табиғаттың қатал сүзгісінен өткен Сыр адамы жасандылықты қаламайды, оның болмысы әрқашан адал еңбек пен маңдай термен келген таза ризыққа негізделген.
Жаңа заманның серті
Дарияның суы бірде тасып, бірде тартылуы табиғаттың заңы. Бірақ Сыр елінің рухани арнасы ешқашан ортайған емес, ортаймайды да. Біз топырағы тұзды болса да, тамыры тереңге кеткен, діңгегі болаттай берік елміз.
Бүгінгі Сырдың ұстанымы тағдырға шағымданбайтын, өз болашағын өз қолымен сомдайтын, ғылым мен технологияны серік еткен, ақ сортаң даланы жасыл желекке бөлеп, ұрпағына қуатты өлке қалдыратын жасампаз қоғамның серті. Тұзды топырақты жарып та үміт гүлі көктейді. Өйткені ол топырақты кешегі баһадүр бабалардың рухы мен бүгінгі еңбекқор ұрпақтың адал тері суарып тұр!
Нұрбек Дәуренбеков,
Қызылорда облыстық қоғамдық кеңес мүшесі.
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!