Уәли бидің шөбересі, Қармақшы өңірінің тумасы, лейтенант Ануарбек Ысқақұлының Екінші дүниежүзілік соғыстағы тағдыры 84 жылдан кейін мұрағат құжаттары арқылы қайта жаңғырды.
Екінші дүниежүзілік соғыс – адамзат тарихындағы ең қасіретті кезеңдердің бірі. Миллиондаған адамның өмірін жалмаған алапат соғыс қазақ халқына да орны толмас қайғы әкелді. Майданға аттанған қаншама азамат туған жеріне оралмады. Бірінің есімі ел жадында сақталса, енді бірінің тағдыры ұзақ жылдар бойы белгісіз күйде қалды. Олардың артында ата-анасы, жары, балалары, бауырлары мен туған-туыстары қалды. Жылдар өткен сайын сарғайған хаттар, ескі фотосуреттер мен мұрағат құжаттары ғана сол боздақтардың өмірінен сыр шертетін тарихи куәгерге айналды.
Арада 84 жыл өткенде сондай жауынгерлердің бірі – Қызылорда облысы Қармақшы ауданының тумасы, Уәли бидің шөбересі, лейтенант Ануарбек Ысқақұлының (1918–27.04.1942) әскери өмір жолына қатысты маңызды деректер жинақталды.
1942 жылғы 27 сәуірде Ресейдің Смоленск облысындағы Велиж қаласы үшін болған шайқастар кезеңінде қаза тапқан қазақ офицерінің әскери қызметіне қатысты мәліметтер Ресей Федерациясы Қорғаныс министрлігінің Орталық мұрағатынан анықталды.
Офицерлік құрамның есеп карточкалары, әскери қызмет жөніндегі жазбалар, қайтымсыз шығындар туралы хабарламалар мен бұйрықтар оның майдан жолын қалпына келтіруге мүмкіндік беріп отыр.
Бұл зерттеудің ерекшелігі – әскери мұрағат деректерінің әулеттік шежіремен, отбасылық естеліктермен, фотосуреттермен және соғыстан кейін жүргізілген іздестіру жұмыстарының құжаттарымен ұштастырылуында.
Нәтижесінде бір ғана жауынгердің әскери өмірбаяны емес, оның артында қалған жұбайы мен ұлы Мұратбектің белгісіз тағдыры да зерттеудің маңызды мәселесіне айналды.
Уәли бидің шөбересі – Байзақ тоғайының перзенті. Әулеттік шежіре бойынша, Ануарбек Ысқақұлы 1918 жылы Қызылорда облысы Қармақшы ауданына қарасты Байзақ тоғайы, сол кезеңдегі №13 ауылда дүниеге келген.
Ол – Уәли бидің шөбересі. Әкесі – Ысқақ Байзақұлы (1888–1958), анасы – Бати Марханқызы.
Ысқақ Байзақұлы – Қармақшы өңірінің ағарту ісіне еңбегі сіңген азаматтардың бірі. Әулеттік деректерге сүйенсек, ол Қармақшы ауданындағы алғашқы педагогтердің қатарында болып, мектеп директоры қызметін атқарған.
ХХ ғасырдың алғашқы жартысында халықты сауаттандыру, мектеп ісін ұйымдастыру, жас ұрпаққа білім беру жұмыстары қоғам үшін ерекше маңызға ие болды. Осындай кезеңде ұстаздық қызмет атқарған Ысқақ Байзақұлының өмір жолы да арнайы тарихи зерттеуге лайық.
Ануарбек көпбалалы отбасында өсіп, тәрбиеленген. Оның Асқарбек, Жәнібек, Оразбек, Жанабақыт, Қанибек, Жеңісбек, Сапарбек, Кенжебек есімді бауырлары, сондай-ақ Күнжан, Ақбала, Ханымкүл, Рая және Рамза есімді әпке-қарындастары болған.
Ысқақ Байзақұлы мен Бати Марханқызының шаңырағы үлкен әулеттің ұйытқысына айналды.
Осындай отбасында ержеткен Ануарбектің балалық және жастық шағы ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы күрделі тарихи кезеңмен тұспа-тұс келді.
Сыр бойындағы Байзақ тоғайында дүниеге келген жас азаматтың өмір жолы кейін әскери қызметпен байланысты болды. Тағдыр оны туған жерінен мыңдаған шақырым қашықтықтағы майдан даласына алып барды.
1939 жылы басталған әскери қызмет. Мұрағат құжаттарына сәйкес, Ануарбек Ысқақұлы 1939 жылы Жұмысшы-шаруа Қызыл армиясының қатарына қабылданған. Ол кезде небәрі 21 жас шамасында болатын.
Офицерлік құрамның жеке есеп карточкасында оның сегіз сыныптық білімі болғаны көрсетілген.
1941 жылғы 22 шілдеге қатысты әскери жазбада оның 23-ші запастағы полкте взвод командирі қызметін атқарғаны және Орта Азия әскери округінің №0478 бұйрығы көрсетілген.
Кейінгі құжаттарда 91-ші жеке атқыштар батальонында қызмет өткергені жөнінде мәлімет кездеседі. Әскери лауазымдарының қатарында взвод командирі және танкіге қарсы мылтықтар взводының командирі болғаны жазылған.
Мұрағат материалдарында оның әскери атағы лейтенант деп көрсетілген. Бұл деректер Ануарбек Ысқақұлының соғыс басталғанға дейін әскери қызметке қабылданып, кейін офицер ретінде жауапты әскери міндеттер атқарғанын айғақтайды. 1941 жылы Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін оның әскери қызметі соғыс жағдайында жалғасты. Жастық шағының қызығын толық көріп үлгермеген қазақ азаматы ел басына түскен ауыр кезеңде әскери борышын орындауға кірісті.
Алматыда қалған жас отбасы. Ануарбек Ысқақұлының өміріндегі ең аянышты оқиғалардың бірі оның отбасылық тағдырымен байланысты. Әулеттік мәліметтерге сәйкес, Ануарбек татар ұлтынан шыққан қызға үйленген. Жас отбасы Алматы қаласында тұрған. Алайда олардың бейбіт өмірі ұзаққа созылмады. Ануарбек майданға аттанар алдында жұбайының аяғы ауыр болған. Жас жұбайлар көп ұзамай дүниеге келетін сәбидің қуанышын күтіп жүрген еді. 1942 жылдың ақпан айында Ануарбектің Мұратбек есімді ұлы дүниеге келді. Бұл кезде әкесі әскери қызметте болатын. Сәбидің дүниеге келуі жас отбасы үшін үлкен қуаныш болғанымен, арада көп уақыт өтпей майданнан қаралы хабар жетті. 1942 жылғы 27 сәуірде лейтенант Ануарбек Ысқақұлы қаза тапты. Ол кезде Мұратбек небәрі екі-үш айлық нәресте еді.
Осылайша, жас ана сәбиімен жесір қалды. Ал Мұратбек әкесінің мейірімі мен қамқорлығын көріп өсу мүмкіндігінен айырылды. Ануарбек өзінің дүниеге келген ұлын көріп, бауырына басып үлгерді ме, жоқ па – бұл жөнінде нақты мәлімет сақталмаған. Бір нәрсе анық: жас офицер қаза тапқанда оның артында өмірге жаңа келген ұлы қалды. Алайда Мұратбектің кейінгі өмір жолы, қайда тұрғаны, отбасын құрған-құрмағаны және одан ұрпақ тараған-тарамағаны бүгінге дейін толық анықталмаған. Бұл – қазіргі тарихи-генеалогиялық зерттеудің ең маңызды әрі күрделі мәселелерінің бірі.
Қармақшыдағы оқиға: үзілген әулеттік байланыстың белгісіз беттері. Ануарбек Ысқақұлының отбасылық тарихында бүгінге дейін толық анықталмаған тағы бір күрделі оқиға бар. Әулет үлкендерінен жеткен естеліктерге қарағанда, Ануарбек майданда қаза тапқаннан кейін оның татар ұлтынан шыққан жұбайы мен кішкентай Мұратбекке қатысты Қармақшыдағы туыстарымен байланыс орнату әрекеті болған. Алайда бұл оқиғаның нақты қалай өрбігені белгісіз. Ануарбектің жұбайы Мұратбекті ертіп Алматыдан Қармақшыға келді ме, әлде баласының фотосуретін ғана жолдады ма – бұл жөнінде біржақты қорытынды жасауға мүмкіндік беретін құжат әзірге табылмаған. Әулет ішінде сақталған әңгімелерде Ануарбектің әкесі Ысқақ Байзақұлының келінін қабылдамағаны айтылады. Алайда оның қандай жағдайда, қандай себеппен және қай уақытта болғаны белгісіз. Сондықтан бұл мәліметті түпкілікті дәлелденген тарихи оқиға емес, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен отбасылық естелік ретінде қарастырған жөн.
Ысқақ Байзақұлы сол кезеңде Қармақшы ауданының белгілі ағартушыларының бірі, мектеп директоры болған азамат еді. Оның отбасылық өміріне қатысты бұл оқиғаның нақты себептерін бүгінгі көзқараспен жорамалдау дұрыс болмас еді. Өйткені арада ондаған жыл өткен, ал оқиғаға тікелей қатысқан адамдардың толық түсініктемелері сақталмаған. Дегенмен осы әулеттік естеліктің өзі Ануарбектің жұбайы мен баласына қатысты күрделі тарихи жағдай болғанын аңғартады. Бұған қоса, әулет мұрағатында Мұратбектің сәби кезіндегі фотосуретінің сақталуы сол кезеңде отбасы мүшелері арасында қандай да бір байланыс болғанын көрсетеді. Алайда бұл байланыс кейін қалай үзілгені, жас ана мен баланың қайда қоныс аударғаны және Мұратбектің өмірі қандай арнамен жалғасқаны әлі күнге дейін белгісіз.
1943 жылдан жеткен аманат: Мұратбектің бес айлық суреті. Ануарбек Ысқақұлының отбасылық тарихын зерттеу барысында ерекше құнды жәдігер сақталғаны белгілі болды. Ол – майданда қаза тапқан офицердің ұлы Мұратбектің сәби кезінде түсірілген фотосуреті. Фотосуреттің сыртқы бетінде араб графикасымен жазылған қазақша мәтін сақталған. Жазбада фотосуреттің Ануарбектің ағайын-туыстарына, соның ішінде Оразбек ағасына және отбасының үлкендеріне жолданғаны айтылған. Қолжазбадан: «5 айлық кезімде түскен суретім»деген сөздер оқылады. Сондай-ақ баланың аты-жөні: «Мұратбек Ануарбекұлы Исхаков» деп көрсетілген. Жазбаның соңында 09.10.1943 жылғы дата кездеседі.
Бұл дерек ерекше назар аудартады. Өйткені Мұратбек 1942 жылдың ақпан айында дүниеге келген болса, оның бес айлық кезі сол жылдың шілде айына сәйкес келеді. Демек, фотосурет 1942 жылдың жазында түсіріліп, кейінірек туыстарына жолданған болуы мүмкін. Алайда фотосуреттің нақты түсірілген күні мен ондағы жазбаның жазылған уақытын түпнұсқа материалдар арқылы қосымша анықтау қажет. Ең маңыздысы – фотосуреттің сақталуы және онда Мұратбектің есімі мен әкесінің атының көрсетілуі. Әсіресе Оразбек есімінің аталуы үлкен мәнге ие. Өйткені әулеттік шежіреде Оразбек Ануарбектің бауырларының бірі ретінде көрсетілген.
Бұл жазба Мұратбектің сәби кезіндегі бейнесі әкесінің туыстарына жолданғанын аңғартады. Бәлкім, жас ана осылайша өмірден өткен жарының ата-анасы мен бауырларына немерелерінің аман-сау өсіп келе жатқанын жеткізгісі келген болар. Дегенмен мұны тек ықтимал түсіндірме ретінде қарастыру қажет. Бүгінде осы фотосурет – майданнан оралмаған әкенің артында қалған ұлының өмірінен хабар беретін аса маңызды отбасылық жәдігер. Арада 84 жыл өтсе де, бес айлық Мұратбектің суреті әке мен бала тағдырын қайта зерттеуге себеп болып отыр.
1967 жылғы іздеу: Шарифа Валиева кім болған? Ануарбек Ысқақұлының отбасылық тарихындағы тағы бір маңызды мәселе – оның татар ұлтынан шыққан жұбайының кейінгі тағдыры. Әулетте сақталған материалдардың арасында 1967 жылы Ресейдің Ижевск қаласындағы республикалық мекенжай бюросынан алынған жауап бар. Онда 1893 жылы туған Валиева Шарифа есімді әйелдің тіркеу деректері анықталғаны көрсетілген. Мекенжай анықтамасында оның Ижевск қаласындағы Орджоникидзе көшесінің №3 үйінде тіркелгені жазылған. Құжатта 1964 жылғы 3 сәуір мен 1967 жылғы 5 қарашаға қатысты тіркеу мәліметтері кездеседі. Мекенжай бюросының жауабында осы аты-жөнмен басқа адамның табылмағаны хабарланған. Алайда ең маңызды мәселе – бұл адамның Ануарбек Ысқақұлының іздеудегі жұбайы екені анықталмаған.
Құжатпен бірге сақталған қолжазбада табылған Шарифаның ізделіп отырған әйел болмауы мүмкін екені ескертіліп, оның әкесінің аты, туған жылы және туған жері сияқты қосымша мәліметтер сұралған. Оның үстіне іздеудегі әйелдің тегі «Валиева» емес, «Валеева» немесе басқа жазылу нұсқасында болуы да ықтимал. Әулеттік фотоматериалдардың арасында жас әйелдің бейнесі кездескенімен, оны 1967 жылғы анықтамадағы адаммен сәйкестендіруге жеткілікті дәлел жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін адамдардың бір қаладан екінші қалаға қоныс аударуы, фамилияларының әртүрлі жазылуы, некеге байланысты өзгеруі, азаматтық құжаттардың толық сақталмауы және байланыс мүмкіндіктерінің шектеулі болуы іздестіру жұмыстарын қиындатқан. Сондықтан 1967 жылғы Ижевск мекенжай бюросының жауабын Ануарбектің жұбайының табылғанын растайтын құжат ретінде қарастыруға болмайды.
Дегенмен бұл анықтама маңызды тарихи жайтты көрсетеді: Ануарбек Ысқақұлының отбасы мен оның туыстары арасындағы байланысты қалпына келтіруге бағытталған іздестіру жұмыстары соғыстан кейінгі кезеңде де жүргізілген. Бұл құжат бүгінгі зерттеуге жаңа бағыт береді. Алдағы уақытта Алматы қаласының азаматтық хал актілерін, тұрғындарды тіркеу құжаттарын, туу туралы архивтік жазбаларды және Шарифа есімімен байланысты өзге де материалдарды салыстыру қажеттігі туындап отыр. Әсіресе 1942 жылдың ақпан айында дүниеге келген Мұратбектің туу туралы акт жазбасын анықтау маңызды. Өйткені онда анасының толық аты-жөні сақталған болуы мүмкін. Осы дерек табылса, Ануарбектің жұбайының жеке басын нақтылауға және Мұратбектің кейінгі тағдырына қатысты ізденісті жалғастыруға мүмкіндік туады.
Ануарбек Ысқақұлының соңғы әскери қызмет орны ретінде 48-ші жеке атқыштар бригадасы көрсетілген. Офицерлік құрамды тізімнен шығару туралы құжаттардың бірінде оның аталған бригаданың 2-ші атқыштар батальонында қызмет өткергені жазылған. 48-ші жеке атқыштар бригадасы 1941 жылдың күзінде сол кездегі Молотов облысында, қазіргі Пермь өлкесінде жасақталған. Бригада 1941 жылғы желтоқсан айынан бастап майдандағы ұрыс қимылдарына қатысып, кейін 4-ші екпінді армия құрамында батыс бағытындағы әскери операцияларға тартылды. 1942 жылдың алғашқы айларында аталған әскери құрам Смоленск облысының Велиж қаласы маңында ауыр шайқастар жүргізді.
Велиж сол кезеңде маңызды әскери-стратегиялық елді мекендердің бірі болатын. Неміс әскерлері қаладағы ғимараттар мен көшелерді қорғаныс бекіністеріне айналдырып, кеңес әскерлерінің шабуылдарына табанды қарсылық көрсетті. Қала кварталдары үшін болған шайқастар бірнеше айға созылып, екі тарап та айтарлықтай шығынға ұшырады. Осындай ауыр майдан жағдайында қазақ офицері Ануарбек Ысқақұлы да өзіне жүктелген жауынгерлік міндетті орындады.
1942 жылғы 27 сәуір – соңғы шайқас. Мұрағаттық зерттеудің аса маңызды нәтижелерінің бірі – Ануарбек Ысқақұлының қаза тапқан нақты күнінің анықталуы. Ресей Федерациясы Қорғаныс министрлігінің Орталық мұрағатында сақталған құжаттарға сәйкес, лейтенант Ануарбек Ысқақұлы 1942 жылғы 27 сәуірде қаза тапқан. Аталған күнгі оқиғалар Калинин майданының жауынгерлік құжаттарында көрініс тапқан. 1942 жылғы 27 сәуірде 4-ші екпінді армияның бөлімдері Велиж қаласы бағытында шабуыл жүргізген. Әскери мәліметтер бойынша, кеңес бөлімдері қаланың жекелеген кварталдарын иеленіп, басқа кварталдар үшін ауыр ұрыстарды жалғастырған. Қарсылас тараптың артиллериялық және пулеметтік қарсылығы шабуылдың одан әрі дамуын қиындатқан. Неміс авиациясы да шабуылдаушы бөлімдерге соққы берген. Дәл осы күні лейтенант Ануарбек Ысқақұлы қаза тапты.
Оның соңғы әскери қызмет орны ретінде Велиж бағытында шайқасқан 48-ші жеке атқыштар бригадасының көрсетілуі мен қаза тапқан күнінің сәйкес келуі қазақ офицерінің осы майдандағы ұрыстар кезінде мерт болғанын болжауға негіз береді. Дегенмен оның нақты қай жерде, қандай әскери тапсырманы орындау барысында және қандай жағдайда қаза тапқанын анықтау үшін 48-ші бригаданың 2-ші батальонына қатысты қосымша әскери құжаттарды зерттеу қажет. Жауынгердің соңғы күніне қатысты осы мәліметтерді толықтыру – алдағы тарихи ізденістің маңызды міндеттерінің бірі.
Әскери құжаттардағы аты-жөнінің әртүрлі жазылуы. Зерттеу барысында назар аудартқан мәселелердің бірі – Ануарбек Ысқақұлының аты-жөнінің әскери құжаттарда бірнеше нұсқада кездесуі. «Память народа» электрондық мұрағатында ол: «Искаков Ануарбек Байзакович», «Исхаков Андарбей Байзамович», «Исхаков Ануарбей Байзамович» деген нұсқалармен тіркелген. Мұндай айырмашылықтар Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы әскери құжаттарда жиі кездескен. Қазақ және басқа да түркі халықтарының есімдері орыс тіліндегі ресми ісқағаздарға түсірілгенде олардың дыбыстық ерекшеліктері толық сақталмай, әртүрлі жазылып отырған. Әулеттік мәлімет бойынша, Ануарбектің әкесі – Ысқақ Байзақұлы. Сондықтан әскери құжаттардағы «Байзакович» және «Байзамович» нұсқаларының пайда болу себебі қосымша зерттеуді қажет етеді. Әскери есеп құжаттарының бірінде оның туған жері «Қазақ КСР, Орда ауданы» деп көрсетілген. Ал әулеттік шежіре бойынша, ол Қармақшы ауданындағы Байзақ тоғайында дүниеге келген. Бұл айырмашылықтарды түпнұсқа құжаттармен және жергілікті архив материалдарымен салыстыра қарастыру қажет.
Сонымен қатар бірқатар әскери құжаттарда оның соңғы қызмет орны 48-ші жеке атқыштар бригадасы ретінде көрсетілсе, басқа мәліметтерде 215-ші атқыштар дивизиясы аталады. Бұл айырмашылықтың тарихи негізі бар. 1942 жылғы 19 мамырда 48-ші жеке атқыштар бригадасының негізінде 215-ші атқыштар дивизиясы құрылған. Сондықтан бұрынғы бригада құрамында қаза тапқан әскери қызметшілер кейінгі есептік құжаттарда жаңадан құрылған дивизиямен байланыстырылған болуы мүмкін.
Боздақтың мәңгілік мекені қайда? Ануарбек Ысқақұлы туралы қайтымсыз шығындар жөніндегі мұрағат хабарламасында оның жерленген орны ретінде Ресей Федерациясы, Смоленск облысы, Велиж ауданы, Велиж қаласы көрсетілген. Бұл елді мекеннің қазіргі ресми атауы да – Велиж. Қазіргі әкімшілік орналасуы: Ресей Федерациясы, Смоленск облысы, Велиж муниципалдық округі, Велиж қаласы. Велиж Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ауыр шайқастар жүрген тарихи қалалардың бірі. Ол 1943 жылғы 20 қыркүйекте неміс әскерлерінен толық азат етілді. Бүгінде қалада соғыс жылдарында қаза тапқан жауынгерлерге арналған бірнеше әскери жерлеу орны мен ескерткіш бар. Олардың ең белгілілерінің бірі – «Лидова гора» әскери мемориалы. Аталған мемориал Велиж қаласындағы Новицкий көшесі маңында, Батыс Двина өзенінің биік жағалауында орналасқан. Мұнда Велиж бағытындағы шайқастарда қаза тапқан мыңдаған жауынгер жерленген.
Мемориалдың картадағы шамамен географиялық координаттары: 55.6014° солтүстік ендік, 31.1867° шығыс бойлық. Алайда бұл координаттар Ануарбек Ысқақұлының нақты қабірін емес, «Лидова гора» мемориалы орналасқан аумақты көрсетеді. Қазіргі уақытта жауынгердің дәл осы мемориалда жерленгенін растайтын жеке жерлеу тізімі анықталған жоқ. Сондықтан оның нақты мәңгілік мекенін анықтау үшін Велиж муниципалдық округінің әкімшілігіне, әскери комиссариатына және әскери-мемориалдық мекемелерге арнайы сұрау салу қажет. Әсіресе 1942 жылғы алғашқы жерлеу құжаттарын, соғыстан кейінгі қайта жерлеу актілерін және бауырластар зираттарының тізімдерін салыстыру маңызды. Бәлкім, осы құжаттардың арасынан Ануарбек Ысқақұлының нақты жерленген орны анықталар.
Әулет ұрпағы Бақытжан Ахметбектің ізденісі. Ануарбек Ысқақұлының тағдырын анықтау ісінде әулеттік шежіре мен ұрпақтар арасындағы тарихи байланыстың маңызы ерекше. Уәли би әулетінің кейінгі буын өкілі докторант Бақытжан Ахметбек майданда қаза тапқан Ануарбек Ысқақұлының әскери өмірбаянын қалпына келтіруге, архивтік құжаттарды жинақтауға және отбасылық тарихтағы белгісіз жайттарды анықтауға атсалысып келеді. Оның ізденісінің басты мақсаты – Ануарбектің майдан жолын анықтап қана қоймай, оның артында қалған ұлы Мұратбек пен жұбайының кейінгі тағдырын зерттеу. Әскери архив құжаттары, әулеттік шежірелер, ескі фотосуреттер мен 1967 жылғы іздестіру материалдары өзара салыстырылуда. Әсіресе Мұратбектің бес айлық кезіндегі фотосуретінің сақталуы зерттеуді жаңа бағытта жалғастыруға мүмкіндік беріп отыр.
Бірақ әлі де жауапсыз сұрақтар көп. Мұратбек қайда өсті? Анасы екеуі соғыстан кейін қай жерде тұрды? Ол отбасын құрды ма? Артында балалары немесе немерелері қалды ма? Бұл сұрақтарға әзірге нақты жауап жоқ. Сонымен қатар әулет ішінде сақталған Ысқақ Байзақұлының келінін қабылдамағаны туралы естелік те қосымша зерттеуді қажет етеді. Ануарбектің жұбайы мен баласының Қармақшыға келген-келмегені, олардың Ысқақ Байзақұлымен кездескен-кездеспегені және кейінгі байланыстары қалай үзілгені белгісіз.
1967 жылы Ижевск қаласының мекенжай бюросынан алынған жауаптың өзі соғыстан кейінгі жылдарда жоғалған отбасылық байланысты қалпына келтіру қаншалықты қиын болғанын көрсетеді. Сол кезеңде туыстар бір-бірін әр қала мен облыстан іздеген. Хат алмасып, мекенжай бюроларына сұрау салған. Алайда іздеудегі адамның аты-жөні сәл өзгеше жазылса немесе басқа қалаға қоныс аударса, оны табу қиынға соққан. Қазіргі цифрлық технологиялар мен электрондық мұрағаттардың дамуы мұндай ізденістерге жаңа мүмкіндік беріп отыр. Бақытжан Ахметбектің қолға алған жұмысы – бір әулеттің жоғалған байланысын іздеу ғана емес, соғыс салдарынан тағдыры белгісіз болып қалған адамдардың тарихын жаңғырту жолындағы маңызды іс. Бәлкім, осы мақала жарық көргеннен кейін Мұратбекті немесе оның ұрпақтарын білетін азаматтар табылар. Мүмкін, бір отбасының архивінде Ануарбек Ысқақұлының есімі жазылған хат, фотосурет немесе басқа да құжат сақталған болар. Осындай мәліметтердің әрқайсысы ұзақ жылдар бойы белгісіз болып келген тағдырдың жаңа бір бетін ашуы мүмкін.
84 жылдан кейін жаңғырған тағдыр. 1942 жылғы 27 сәуірде қаза тапқан Ануарбек Ысқақұлының өмір жолына қатысты деректердің 84 жылдан кейін жинақталып, зерттеле бастауы – тарихи жадымыз үшін маңызды оқиға. Ол 1918 жылы Қармақшы топырағындағы Байзақ тоғайында дүниеге келді. Уәли биден тараған әулеттің ұрпағы ретінде өсіп, ер жетті. Әкесі Ысқақ Байзақұлы Қармақшы өңіріндегі алғашқы педагогтердің бірі болып, мектеп директоры қызметін атқарды. 1939 жылы Ануарбек әскери қызметке қабылданып, кейін офицер дәрежесіне көтерілді. Алматы қаласында отбасын құрып, болашаққа үмітпен қарады. 1942 жылдың ақпан айында оның Мұратбек есімді ұлы дүниеге келді.
Алайда сол жылдың 27 сәуірінде Ануарбек майдан даласында қаза тапты. Оның өмірі 23–24 жас шамасында үзілді. Артында әкесі Ысқақ Байзақұлы, анасы Бати Марханқызы, бауырлары, сүйген жары және екі-үш айлық ұлы қалды. Әкесі Ысқақ Байзақұлы 1958 жылы дүниеден өтті. Демек, ол ұлының қазасынан кейін тағы он алты жыл өмір сүрді. Ал Мұратбек әкесінің қамқорлығын көрмей өсті.
Осы бір отбасының тағдыры арқылы Екінші дүниежүзілік соғыстың қазақ қоғамына әкелген қайғы-қасіретін терең сезінуге болады. Майданда қаза тапқан жас әкенің артында қалған сәби, өмірлік жарынан айырылған ана, ұлын күткен ата-ана мен бауырын сағынған туған-туыстар – мұның бәрі сол дәуірдің адамдық қасіретін көрсетеді. Алайда отбасының кейінгі тарихы да күрделі болып шықты. Келініне қатысты сақталған әулеттік естелік, Мұратбектің бес айлық фотосуреті, 1967 жылғы мекенжай бюросының жауабы – осы оқиғалардың әрқайсысы әлі де зерттеуді қажет ететін тарихи дерек. Бүгінде мұрағат құжаттары арқылы Ануарбек Ысқақұлының майдан жолын қалпына келтіру тарихи әділдікті орнына келтірудің бір көрінісіне айналып отыр.
Бұл ізденіс мұнымен тоқтамауға тиіс. Алдағы уақытта Ануарбектің жеке фотосуреттерін, жұбайының толық аты-жөнін, ұлы Мұратбектің өмірбаянын, оның ықтимал ұрпақтарын және жауынгердің нақты жерленген орнын анықтау қажет. Сондай-ақ Қармақшы ауданындағы Байзақ тоғайының тарихын, №13 ауылдың әкімшілік орналасуын, Ысқақ Байзақұлының педагогтік қызметі туралы архивтік құжаттарды және Уәли би әулетінің шежірелік материалдарын жүйелі зерттеу маңызды. Осы жұмыстардың нәтижесінде бір ғана жауынгердің емес, Сыр өңірінен Екінші дүниежүзілік соғысқа аттанған басқа да азаматтардың белгісіз өмірбаяндық деректері анықталуы мүмкін.
Ер есімі – ел есінде. Тарих тек ірі шайқастар мен қолбасшылардың есімдерінен ғана тұрмайды. Ол қарапайым адамдардың тағдырынан, олардың арманы мен үмітінен, туған жерге деген сағынышынан және артында қалған ұрпақтарының өмірінен құралады. Ануарбек Ысқақұлының тағдыры – соның айқын мысалы. Қармақшы топырағында дүниеге келген жас азамат Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде лейтенант ретінде әскери міндетін орындап, Смоленск жерінде қаза тапты. Ол өз ұлы Мұратбектің ер жеткенін көре алмады. Ал Мұратбек әкесінің мейірімін сезініп өсу мүмкіндігінен айырылды. Арада 84 жыл өтсе де, оның есімі әулет жадынан өшкен жоқ.
Бүгінде Бақытжан Ахметбек сынды әулет ұрпақтарының ізденісі арқылы сарғайған мұрағат құжаттары қайта қаралып, бір кездегі белгісіз тағдырдың беттері ашылуда. Әрбір табылған құжат, әрбір фотосурет, әрбір қолжазба – өткен мен бүгінді жалғайтын тарихи көпір. Ануарбек Ысқақұлының майдан жолын толық зерттеу, нақты жерленген орнын анықтау және ұлы Мұратбектің кейінгі тағдырын табу – әлі де жалғасатын маңызды тарихи міндет. Осы ретте Ануарбек Ысқақұлының жұбайы мен ұлы Мұратбек туралы мәліметі бар азаматтар, сондай-ақ олардың ықтимал ұрпақтары немесе туыстары табылса, бұл ізденіс жаңа нәтижелерге жеткізер еді. Бұл – тек бір әулеттің ғана емес, тұтас елдің тарихи жадына қатысты мәселе.
Сыр бойындағы Байзақ тоғайынан майданға аттанып, Смоленск жерінде мәңгілік тыныстаған қазақ офицерінің есімі туған елінің тарихынан лайықты орын алуға тиіс. 84 жылдан кейін қайта жаңғырған Ануарбек Ысқақұлының тағдыры – ерлік пен қайғының, әке мен бала арасындағы үзілген байланыстың, ұрпақ жадында сақталған сағыныштың тарихы. Ер есімі – ел есінде!
Самат Жұматайұлы,
жас ғалым
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!