Halyqline.kz – үздіктер қатарында!

Шикізат дүмпуі кімге қатер төндіреді?

19.11.2026, 7:40 19

Әлемдік экономиканың көмірсутекті шикізаттан жаппай бас тартып, «жасыл» технологиялар мен электр көліктеріне бағыт алуы литий, мыс, уран және сирек жер элементтерін өндіру қарқынын бұрын-соңды болмаған деңгейге көтерді. Халықаралық энергетика агенттігі мен McKinsey Global Institute жариялаған ауқымды зерттеулерге сүйенсек, алдағы екі онжылдықта жаһандық деңгейде таза энергия көздеріне қажетті минералдарға деген сұраныс кем дегенде үш есе артады. Дамыған мемлекеттер бұл стратегиялық шикізатты өз өнеркәсіптеріне тынымсыз тартып жатқанымен, оның өндіріс орындарындағы экологиялық және әлеуметтік зардаптары ескерусіз қалып отыр. Мәселен, Лондон экономика мектебінің (LSE) сараптамалық есептерінде дамушы елдердің аумағындағы кен орындарын игеру барысында жергілікті экожүйенің қатты зардап шегетіні және бұл жағдайдың «экологиялық әділетсіздік» феноменін тудыратыны нақты деректермен дәлелденген. Қазақстан сияқты минералдық базаға бай мемлекеттер үшін бұл үдеріс бір жағынан үлкен экономикалық мүмкіндіктер ашса, екінші жағынан терең әлеуметтік-экологиялық тәуекелдерді қатар ала келеді. Сарапшылар  не  дейді?

Еліміздің геосаяси және экономикалық ұстанымында бұл бағыттағы міндеттер мемлекет басшысының назарынан тыс қалған емес. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қауіпсіздік кеңесінің отырыстарында және стратегиялық маңызды Жолдауларында қазба байлықтарды шетелге тек шикізат күйінде тасымалдау саясаты­ның тиімсіз екенін қатаң сынға алған. Мемлекет басшысы геоло­гиялық барлау жұмыстарын түбе­гейлі жаңғыртып, стратегиялық сирек металдардың қорын тиімді басқаратын және ұлттық мүддеге қызмет ететін жабық циклды жүйе құру қажеттігін бірнеше рет баса айтты. Осы орайда, Орталық  Азиядағы геологиялық барлау және тау-­кен өнеркәсібін дамыту мәселелерін зерт­тейтін тәуел­сіз сарапшы, «GeoAnalytics» орталығының жетекшісі Думан Сапарұлы өз сөзінде бұл  мәселе­нің  өндірістік  қырына  тоқталып   өтті.

– Президент көтеріп отырған мәселе – шикізаттық тәуелділіктен арылудың жалғыз жолы. Қазір біз литий мен сирек металдарды жер астынан қазып алып, дайын күйінде шетелге жөнел­тіп жатырмыз. Егер бұл үдерісті өз елімізде терең өңдеу технологияларымен ұштастырмасақ, болашақта техногендік қалдықтар мен шөлге айнал­ған жерлерден басқа ештеңе қалмайды. Инвесторларға қойылатын талаптар тек қаржылық көрсеткіштермен емес, экологиялық тазалық пен жергілікті халықтың әлеуметтік жағдайын көтерумен өлшенуі керек, — дейді сарапшы Думан Сапарұлы.

Кен өндіруші өңірлердің нақты әлеуметтік ахуалы мен кәсіпорындардың жұмысын бақылайтын Республикалық тау-кен өндірушілер мен кәсіпкерлер бірлестігінің атқарушы директоры Николай Радостовецтің пікірінше, инвес­торлардың өңірдегі инфрақұрылымды дамытуға қосатын үлесі әлі де жеткіліксіз деңгейде қалып отыр. Оның айтуынша, халықаралық стандарттар тек қағаз жүзінде қалып, өндіріс орындары орналасқан аумақтардағы халықтың тұрмыс сапа­сы мен денсаулығы тиісті қорғауға ие болмай  жатыр.

– Инвесторлар келіп, миллиондаған доллар қаржы құйып, кен орындарын игеріп жатқаны рас. Бірақ сол аймақтағы халықтың әлеуметтік жағдайы мен өңірдің экожүйесі басты назардан тыс қалып қоя­ды. Егер біз табиғи ресурстарды игеріп жатып, артымызда жарамсыз жерлер мен лас­танған су көздерін қалдырсақ, бұл шынайы экономикалық даму емес, келешек ұрпақ алдындағы үлкен қателік болады. Сондықтан әрбір келісімшартта жергілікті тұрғындардың мүддесі мен экологиялық қауіпсіздік қатаң түрде ескерілуі тиіс, — деп атап өтті бірлестік директоры Николай Радостовец.

Осы мәселенің ғылыми-зерттеу және әлеу­меттік тарапына тоқталған Ұлттық экономика­лық зерттеулер институтының жетекші сарап­шысы Әлия Темірбекова кен орындары шоғырланған аймақтардағы халық пен ірі корпорациялар арасындағы әлеуметтік тепе-теңдіктің бұзылғанын атап көрсетеді. Сарапшының жүргізген бақылаулары көрсеткендей, шикізат өндіретін моноқалалардың инфрақұрылымы жылдар бойы ескіріп, халықтың денсаулық көрсеткіштері  нашарлап  барады.

– Сырттан келген трансұлттық корпора­циялар үшін бұл – жаһандық нарықтағы үлкен пайда мен стратегиялық ресурс. Ал өңір тұрғындары үшін бұл – күн сайын тыныстайтын ауасы мен тозығы жеткен әлеуметтік нысандары бар ауыр орта. Жергілікті халықтың экологиялық қауіп­сіздігі әрдайым бизнес мүддесінің тасасында қалып қояды. Әлемдік тәжірибеде «әділ транзит» қағидасы жұмыс істеуі тиіс, яғни жасыл экономикаға көшу қарапайым жұмысшылардың тұрмысын нашарлат­пауы қажет, — дейді сарапшы  Әлия  Темірбекова.

Өнеркәсіптік аймақтардағы экологиялық жүктеме мен су тапшылығы мәселесін үнемі көте­ріп жүрген Экология және табиғи ресурс­тар министрлігі жанындағы қоғамдық кеңестің мүшесі Ермек Қалыбаев қазіргі өндіріс орын­дарындағы технологиялардың моральдық тұр­ғыдан ескіргенін алға тартады. Оның айтуынша, сирек металдар мен уранды өндіру барысында қолданылатын химикаттар топырақ пен жер­асты суларын ластап жатыр, бұл болашақта ауыр экологиялық апаттарға  әкелуі  мүмкін.

– Қазақстанның кен өндіруші өңірлеріндегі кәсіпорындардың басым бөлігі өткен ғасыр­дың ескірген әдістерімен жұмыс істейді. Сирек металдар мен уранды өндіру кезінде пайдаланылатын химиялық қосын­дылар жерасты сулары мен топырақ құнарлы­ғына тікелей  әсер етуде. Егер біз бұл үдерісті қатаң цифрлық бақылауға алма­сақ, алдағы жылдары бұл аймақтарда қалып­ты өмір сүрудің өзі қиындай түседі. Сондықтан мемлекет тарапынан экология­лық талаптарды орындамаған кәсіпорындарға қатысты шешімдер барынша қатаң болғаны  дұрыс, — дейді  Ермек  Қалыбаев.

Бұрынғы Парламент депутаттары мен заң шығарушылар да жер қойнауын пайдалану­шылардың жауапкершілігін күшейту қажеттігін үнемі алдыға шығарды. Заңгер Бақытжан Базар­бек стратегиялық кен орындарын беру кезіндегі ашықтықтың жоқтығын және жергілік­ті тұр­ғындардың мүддесі толық қорғалмай жатқанын қатаң сынға алды. Оның пайымынша, заңнама­лық олқылықтар мен бақылаудың әлсіз­дігі салдарынан мемлекеттік мүдде мен халық­тың құқығы  аяқасты  болуда.

– Жер қойнауы мен табиғи байлықтар – барлығымыздың ортақ игілігіміз. Бірақ кей­бір маңызды кен орындарының лицензиялары күмәнді жағдайларда беріліп, оның артындағы ауыр экологиялық зардаптарды қарапайым халық тартып отыр. Инвесторлармен жасалатын келісімшарттар қоғамға толық ашық жарияланып, олардың өңірдегі әлеуметтік жобаларға бөлетін қаржысы заңмен нақты бекітілуі тиіс. Заң талаптарын бұзған компанияларға қатысты қатаң шаралар қолданылмаса, саладағы жүйелі мәселелер ешқашан шешілмейді, — деді  заңгер  Бақытжан  Базарбек.

Өз кезегінде, Су ресурстары және ирригация министрі Нұржан Нұржігітов тау-кен өндірісі қарқын алған өңірлерде су тапшылығы басты ұлттық қатерлердің біріне айналғанын ашық мойындайды. Министрдің айтуынша, өнеркәсіп орындары мен кен өндіруші зауыттар суды үнемдеу және қайта пайдалану технологияларына көшуге міндетті.

– Өнеркәсіптік кәсіпорындар, әсіресе сирек металдар мен түсті металдарды өңдеуші зауыттар су ресурстарын аса үлкен көлемде жұмсайды. Жаңа Су кодексі мен қатаң мемлекеттік талаптар аясында біз барлық ірі өндіріс орындарын жабық циклды сумен қамту жүйелеріне көшуге міндеттейміз. Табиғи су көздерін ластайтын немесе суды орынсыз ысырап ететін компанияларға қатаң заңды шаралар қолданылады, бұл бағыттағы  бақылау  ешқашан  әлсіремейді, — деді  министр.

Халықаралық сарапшылар мен отандық маман­дардың ортақ тұжырымы көрсеткендей, жаһандық деңгейдегі «жасыл» экономикаға өту үдерісі қажет қадам болғанымен, бұл дамушы елдердің мүддесі мен халықтың денсаулығын құрбан ету есебінен жүрмеуі тиіс. Энергетика және өнеркәсіп сарапшысы Руслан Искаков бұл саладағы теңгерімді сақтау жолдары туралы келе­сі  пікірді  алға  тартады.

– Әлемдік нарықта сирек металдар мен уранға деген сұраныс жыл сайын арта бере­тіні анық. Бірақ Қазақстан шикізатты тек шетке тасымалдаушы қарапайым шикізат базасы болып қалмауы тиіс. Бізге шикізатты өзімізде терең өңдеп, жоғары қосылған құн жасайтын өндірістік тізбектерді құру аса маңызды. Сонымен қатар, экологиялық талаптарды өрескел бұзған кәсіпорындардың лицензияларын кері қайтаруға дейінгі батыл қадамдар жасалмай, бұл салада шынайы әлеуметтік әділдік орнамай­ды, — деп қорытындылады сарапшы Руслан Искаков.

«Бес тиын». Қорытсақ, жаһандық индустрияның жаңа дәуірі мен «жасыл» болашаққа ұмтылыс ел экономикасы үшін үлкен мүмкіндіктер ашқанымен, оның әлеуметтік және экологиялық бағасы өте жоғары. Кен өндіруші өңірлердің мүддесі ескерілмей, шикізатты игеру барысында қатаң экологиялық бақылау орнатылмаса, бұл үдеріс жергілікті халық үшін әлеуметтік тұрақсыздық пен экологиялық дағдарысқа ұласып кетуі әбден мүмкін. Бәріне уақыт  төреші.

Ердәулет  ҚАЛИЕВ

Қазақстандағы мыс өндіру кәсіпорны. Фото KAZ Minerals

Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!

Пікір жазыңыз

Тағы да оқыңыз: