Кей күндер мереке ретінде есте қалады. Кей күндер белгілі бір тарихи оқиғаны еске түсіреді. Ал 31 мамыр – қазақ халқы үшін тағдырдың ең ауыр беттерін ашатын күндердің бірі.
Бұл күн жыл сайын саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні ретінде аталып өтеді. Бірақ мәселе ескерткішке гүл қоюда немесе ресми жиын өткізуде ғана емес. Бұл күн өткен ғасырда қазақ даласында болған қасіреттің ауқымын тағы бір рет ой елегінен өткізуге мәжбүрлейді.
Өткен ғасырдың 20-30 жылдары қазақ қоғамының табиғи дамуы күрт үзілді. Кеңестік билік жүргізген тәркілеу, күштеп ұжымдастыру саясаты көшпелі өмір салтын күйретті. Малынан айырылған халық аштыққа ұшырады. Ауылдар бос қалды. Тірі қалу үшін шекара асқан жұрт көбейді. Сол кезеңде дүниеге келген балалардың тағдыры да, туған жерінде қалған қариялардың тағдыры да бірдей ауыр болды.
Бүгінде ашаршылық туралы айтқанда көбіне статистика келтіріледі. Бірақ әр санның артында бір әулет, бір шаңырақ, бір тағдыр тұрғанын ұмытып кетеміз. Кейбір ауылдарда бүтін бір әулеттер жоғалып кетті. Кейбір отбасылардың ұрпағы мүлде жалғасқан жоқ. Аштық тек адамдардың өмірін ғана алып қойған жоқ, қазақ қоғамының демографиялық құрылымын ондаған жылға өзгертіп жіберді.
Арада көп уақыт өтпей саяси қуғын-сүргіннің қара бұлты қоюлана түсті. Ел ішінде оқыған азаматтар, мұғалімдер, дәрігерлер, журналистер, ғалымдар, ақын-жазушылар «халық жауы» деген айыппен қудаланды. Тергеу ісімен танысқан зерттеушілердің айтуынша, кейбір адамдардың үстінен жазылған арыздар бірнеше сөйлемнен ғана тұрған. Соның өзі өмірін түбегейлі өзгертуге жеткілікті болған.
Қазақтың қоғамдық ойының алдыңғы қатарында жүрген тұлғалар бірінен соң бірі тұтқындалды. Олардың арасында мемлекет басқару ісіне араласқандар да, ағартушылықпен айналысқандар да болды. Кейбірі ату жазасына кесілді, кейбірі лагерьлерге жөнелтілді, енді бірінің отбасы туған жерінен қуылды.
Сол жылдары адамдар тек өз тағдыры үшін емес, көршісінің сөзінен де қорқып өмір сүрді. Кеше ғана бірге жүрген адам ертең жоғалып кетуі мүмкін еді. Біреудің аты аталған жерде екіншісі үнсіз қалуға тырысты. Қорқыныш қоғамның күнделікті тіршілігінің бір бөлігіне айналды.
Қуғын-сүргін тарихын зерттеген мамандар Қазақстан аумағында бірнеше ірі лагерь жұмыс істегенін айтады. Олардың ішінде әйелдерге арналған Ақмола лагері де бар. Онда «халық жауларының әйелдері» деген айыппен мыңдаған әйел қамалды. Олардың көпшілігі ешқандай қылмыс жасамаған. Бар «кінәсі» – қуғындалған азаматтардың жары болғаны.
Тәуелсіздік алғаннан кейін ғана бұл тақырып ашық айтыла бастады. Архивтерден жаңа құжаттар табылды. Ақталмаған азаматтардың есімдері қайта қаралды. Көптеген отбасы ондаған жыл бойы білмей келген деректерге қол жеткізді.
Дегенмен тарихшылардың өзі саяси қуғын-сүргін мен ашаршылыққа қатысты барлық ақиқат толық ашылды деп айта алмайды. Архивтерде әлі де зерттеуді қажет ететін құжаттар бар. Әлі күнге дейін атылған немесе жер аударылған туысының нақты тағдырын білмейтін отбасылар кездеседі.
Қызылорда өңірі де бұл нәубеттен сырт қалған жоқ. Сыр бойынан шыққан көптеген қоғам қайраткері, ағартушы, мемлекет қызметкері саяси науқандардың құрбаны болды. Ашаршылық жылдары облыс аумағындағы көптеген ауыл ауыр шығынға ұшырады. Архив құжаттары мен естеліктерде сол кезеңдегі босқындық, мал шығыны, халық санының азаюы туралы деректер сақталған.
31 мамырдың маңызы да осында. Бұл күн өткенді кінәлау үшін емес, ұмытпау үшін қажет. Өйткені ұмытылған тарих қайталануға бейім келеді.
Бүгін саяси қуғын-сүргін құрбандарының есімдері ескерткіштерге қашалып жазылған. Көшелерге берілген. Ғылыми еңбектерде зерттеліп жатыр. Бірақ олардың тағдыры ең алдымен ұлт жадында сақталуы керек.
31 мамыр – үнсіз кеткендердің үнін еститін күн. Тарих кітаптарындағы құрғақ деректердің артында нақты адамдар тұрғанын еске түсіретін күн. Қазақ даласының әр түкпірінде тағдыры үзілген мыңдаған азаматтың өмір жолын тағы бір мәрте ойға алатын күн. Бүтін бір ұлт бастан кешкен ауыр кезеңді еске түсіріп, болашаққа сабақ алатын күн.
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!