Кейде түсімізде бұрын-соңды көрмеген жерге тап боламыз, өмірде кездеспеген адаммен сөйлесеміз немесе баяғыда ұмыттық деген оқиғаның ортасында жүреміз. Бір қызығы, түс көріп жатқан сәтте оның қисынсыз тұстары бізге оғаш көрінбеуі мүмкін. Ал оянған соң бәрін ой елегінен өткізіп, мұндай оқиғалардың қайдан шыққанына таңғаламыз. Сонда түсіміздегі бейнелер мен оқиғаларды миымыз қайдан алады?
Ұйқыдағы ми да жұмыс істейді
Көпшілік ұйқыны ағзаның толық тынығатын уақыты деп қабылдайды. Алайда адам ұйықтап жатқанда да ми белсенді жұмысын жалғастырады. Ол күндіз қабылдаған ақпаратты өңдейді, естеліктерді бекітуге қатысады және түрлі жүйке байланыстарын белсендіреді.
Түс көру ұйқының бірнеше кезеңінде кездескенімен, ең жарқын әрі оқиғалы түстер көбіне REM кезеңінде байқалады. Бұл уақытта көз алмалары жылдам қозғалып, мидың белсенділігі ояу кездегі жағдайға біршама ұқсайды. Дегенмен, түс көру тек осы кезеңмен шектелмейді.
Ғалымдар түс көрудің нақты бір ғана қызметі бар екенін әлі толық анықтаған жоқ. Зерттеулер оның есте сақтау, эмоцияларды өңдеу және күндізгі тәжірибемен байланысы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сондықтан түсті мидың түнгі жұмысының бір көрінісі ретінде қарастыруға болады.
Түсімізге таныс адамдар мен ұмытылған оқиғалар қалай кіреді?
Түсіміздегі оқиғалардың бір бөлігі күнделікті өмірдегі әсерлермен байланысты болуы ықтимал. Күндіз көрген адамымыз, оқыған кітабымыз, көрген фильміміз немесе көңілімізге әсер еткен жағдай түсімізде басқа сипатта көрінуі мүмкін. Бірақ ми болған оқиғаны сол күйінде қайталай бермейді. Ол әртүрлі естелікті, сезімді және бейнелерді араластырып, жаңа оқиға құрастыра алады.
Мысалы, түсіңізде мектептегі досыңызбен бейтаныс қалада жүргеніңізді елестетіңіз. Мұнда досыңыз туралы естелік, бұрын көрген қаланың бейнесі және соңғы күндері бастан кешкен әсерлер бір оқиғаға бірігуі мүмкін. Оның үстіне, түс барысында уақыт пен кеңістік те күнделікті өмірдегідей сақтала бермейді.
Зерттеушілер түстерде адамның жақындағы тәжірибесі де, әлдеқайда бұрынғы естеліктері де көрініс табатынын байқаған. Алайда күндізгі оқиғалардың бәрі түсімізге кірмейді және түстегі әрбір бейненің нақты бір естелікке сәйкес келуі міндетті емес.
Неліктен қорқынышты түс көреміз?
Қуанышты түс көріп оянған адамның көңіл күйі көтеріңкі болса, қорқынышты түс керісінше әсер қалдыруы мүмкін. Кейде адам түсінде қуғынға түседі, биіктен құлайды немесе жақындарынан айырылып қалғандай күй кешеді. Мұндай түстерден кейін жүрек соғысы жиілеп, мазасыздық сезілуі де мүмкін.
Қорқынышты түстердің пайда болуына күйзеліс, алаңдаушылық, ұйқының бұзылуы және ауыр эмоциялық тәжірибелер әсер етуі ықтимал. Бірақ әрбір қорқынышты түсті адамның ішкі күйінің нақты белгісі немесе болашақта болатын оқиғаның хабаршысы деп қабылдауға ғылыми негіз жеткіліксіз.
Кейбір зерттеуші түстер эмоциялық тәжірибені өңдеуге қатысуы мүмкін деп есептейді. Дегенмен, бұл түсіндіру әлі де зерттеліп жатыр. Ал қайталанатын қорқынышты түстер жиі мазалап, ұйқының сапасын төмендетсе, оған жай ғана назар аудармай қоймай, маманмен кеңескен дұрыс.
Неліктен кейбір түсті ұмытпаймыз?
Кейде адам түнде көрген түсін таңертең егжей-тегжейлі айтып бере алады. Ал келесі күні дәл сондай әсерлі түс көрсе де, оның мазмұнын есіне түсіре алмайды. Мұның бір себебі – оянған сәт пен түсті еске түсіру арасындағы байланыстың ерекшелігі.
Түстен кейін бірден оянғанда оның мазмұнын есте сақтау ықтималдығы жоғары болуы мүмкін. Ал адам басқа іске кірісіп, назарын күнделікті тіршілікке аударған сайын түс туралы естелік тез көмескіленеді. Бұған қоса, эмоциялық тұрғыдан әсерлі оқиғалар жадымызда жақсырақ сақталуы мүмкін.
Сондықтан түсіңізді ұмытқыңыз келмесе, оянған бойда негізгі оқиғаларды қағазға түсіріп қоюға болады. Бұл түстердің мағынасын міндетті түрде ашып береді деген сөз емес, тек есте қалған мазмұнын сақтауға көмектеседі.
Түс болашақты болжай ала ма?
Адамзат түс жоруға ерте заманнан қызығып келеді. Біреулер түсті жақсылықтың нышаны деп қабылдаса, енді біреулер одан қауіптің белгісін іздейді. Алайда қазіргі ғылым белгілі бір түстің болашақтағы нақты оқиғаны алдын ала хабарлайтынын сенімді түрде дәлелдеген жоқ.
Кейде түсімізде көрген жағдай кейін шынайы өмірде болған оқиғаға ұқсап кетуі мүмкін. Мұндай сәйкестіктер есте жақсы сақталады, ал орындалмаған немесе өмірде кездеспеген түстер ұмытыла береді. Сонымен қатар адам бұрынғы түсін кейінгі оқиғаға сәйкестендіріп еске түсіруі мүмкін.
Демек, түстерді болашақтың дәл болжамы ретінде емес, ми жұмысының әлі де көптеген құпиясы бар қыры ретінде қарастырған жөн.
Түнгі жұмбақтың жауабы әлі толық табылған жоқ
Түс көру – адамның күнделікті өмірімен, естеліктерімен және эмоцияларымен астасып жатқан күрделі құбылыс. Ғылым оның кейбір механизмін түсіндіре алғанымен, не себепті дәл сол оқиғаны көретінімізді және түстің әр адамда неге әртүрлі болатынын толық анықтаған жоқ.
Бәлкім, түсіміздің қызығы да осында шығар: ұйқыға кеткенде миымыз бізге таныс дүниелерден мүлде жаңа әлем құрастырады. Ал таң атқанда сол әлемнің кейбір бөлшегі ғана жадымызда қалып, қалғаны түнмен бірге көмескіленіп кетеді.
Дайындаған А.АБАЙҰЛЫ
Фото: bilim-all.kz
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!