Сыр өңірінің экономикалық тынысын ашып, алыс пен жақынды жалғаған шойынжол тарихына биыл 120 жыл толып отыр. Тұтас өңірдің өсіп-өркендеу жолымен астасқан теміржол тарихы тым тереңде. Қызылорда локомотив депосының музейінде сақталған жәдігерлер сол дәуірдің куәсіндей әсер қалдырады. Бұл жөнінде Kazinform тілшісі Назерке Саниязованың материалында толығырақ жазылған.
Музей 1976 жылы депоның 70 жылдығы қарсаңында ашылған. Кейін күрделі жөндеуден өткен рухани кеңістіктің кіреберісінде екі карта ілулі тұр. Оның бірі қазақ жерінде теміржол әлі тартылмаған XIX ғасырды бейнелесе, екіншісі шойынжол төселген XX ғасырдың көрінісін көрсетеді. Осы екі карта-ақ уақыттың қалай өзгергенін, теміржолдың ел тағдырындағы орнын үнсіз айтып тұрғандай.
Музей қызметкері Үміт Бекқожаеваның айтуынша, 1900 жылы Ташкент пен Орынбор арасын теміржолмен жалғау мәселесі көтеріліп, сол жылдың күзінде құрылыс басталған. Ал 1901 жылғы 26 сәуірде патша үкіметінің мемлекеттік кеңесі алдын ала бекітілген екі бағыт бойынша теміржол салу ісін нақты жолға қойған. Соның нәтижесінде 1904 жылдың 1 қаңтарында Орынбор–Қазалы бөлігі аяқталып, 1905 жылдың 5 қаңтарында Ташкент–Қазалы аралығында жолаушылар мен жүк пойыздары үздіксіз қатынай бастаған. осы уақыт Сыр бойының шаруашылығы мен қатынас жүйесіне тың серпін берген тарихи кезең болды.
Теміржол тарихы Қызылорда өңірінің өткенінен бөлек қаралмайды. Мақалада келтірілген дерекке сәйкес, 1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы Василий Перовский Ақмешіт бекінісіне басып кіріп, кейін қала Перовск аталып, 1867 жылы Сырдария уезінің орталығына айналған. Ал Санкт-Петербург мұрағатынан алынған анықтама Перовск паровоз депосы 1906 жылғы 1 қаңтардан бастап толық пайдалануға берілгенін көрсетеді.
Қызылорда локомотив депосының музейі теміржол саласының құрғақ тарихын ғана емес, оның адам тағдырымен астасқан қырларын да танытады. Мұнда облыс стансаларындағы вокзалдар мен деполардың құрылысына қатысты деректер, 1917 жылғы аласапыран кезеңде құрылған Қызыл гвардия партизан жасағы туралы мәліметтер сақталған. Музей қызметкерлерінің айтуынша, құрамында 76 депо жұмысшысы мен коммунист болған жасақ сол кезеңде халыққа азық-түлік жеткізуге де атсалысқан.
Экспозицияның бір бөлігі Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы теміржолшылар еңбегіне арналған. Соғыс басталған алғашқы кезеңде депо жұмысшыларының жартысына жуығы майданға аттанған. Ал тылда қалған теміржолшылар қозғалысты тоқтатпай, ел тіршілігін ұстап тұруға күш салған. Бұл деректер шойынжол тарихының тек техника тарихы емес, ерлік пен еңбек шежіресі екенін аңғартады.
Музейдің іргесін машинист-нұсқаушы Я.С. Козулин қалаған. Оның жұмысын жүйелеуге депо басшылығы мен кәсіподақ өкілдері атсалысқан. Бүгінде мұнда әр жылдары теміржолда қолданылған қолшамдар, машинистердің құрал-сайман және құжат салатын жолсапар сөмкелері, өткен ғасырдың 90-жылдарына дейін пайдаланылған телефондар, XX ғасыр басы мен 60-жылдары шығарылған рельс түрлері және бокс табандары қойылған. Осындай жәдігерлердің әрқайсысы теміржол тіршілігінің өзіндік қолтаңбасын сақтап қалған.
Мақалада ерекше аталған жайттың бірі – қазақтан шыққан тұңғыш паровоз машинисі Ермахан Нұрбаевтың осы депода еңбек еткені. Бұл дерек Қызылорда локомотив депосының тарихын тек өңірлік нысан деңгейінен көтеріп, ұлттық теміржол шежіресінің маңызды бөлігіне айналдырады. Ғасырлық тарихында депо жол қатынасы министрлігі мен теміржол кәсіподағы орталық комитетінің ауыспалы Қызыл туын да иеленген.
Теміржолдың техникасы жаңарған сайын депоның тынысы да кеңейе түскен. 1960 жылы тепловозға арналған екі секциялы цех салынған. Оның маңында жанармай аппаратураларын, автотежегіш қондырғыларын, электр жабдықтарын жөндеп, қалпына келтіретін бөлімдер мен құрал-сайман цехы жасақталған. Бұл кезең шойынжолдың жаңа техникалық дәуірге аяқ басқан шағын аңғартады.
2005 жылы Қызылорда локомотив депосы ғасырлық мерейтойын атап өтті. Сол мерейтой қарсаңында депо ауласында биік тұғырға паровоз ескерткіші орнатылған. Бұл – бір кездері Сыр бойының өндірісі мен тіршілігін алға сүйреген алып дәуірге қойылған тағзым іспетті.
Фото: Назерке Саниязова\Kazinform
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!