Америкада қызық жағдай қалыптасып жатыр. Әлемдік технология көшін бастап тұрған ел енді сол технологияның дамуына қажет алып дата-орталықтарды салу керек пе, әлде олардың құрылысын шектеу қажет пе деген сұраққа жауап іздеуде. Ал АҚШ-тағы бұл тартыс Қазақстан үшін жаңа экономикалық мүмкіндікке айналуы мүмкін.
Бір кездері америкалық компаниялар арзан жұмыс күшін іздеп, зауыттарын Қытайға көшірді. Бастапқыда бәрі тиімді көрінген. Өндіріс шығыны азайды, тауар арзандады, корпорациялардың табысы өсті. Алайда бірнеше онжылдықтан кейін Вашингтон сол шешімнің салдарын қайта бағалауға мәжбүр болды. Өнеркәсіптік жұмыс орындары, өндірістік тәжірибе мен маңызды жеткізу тізбектерінің бір бөлігі шетелге ауысты. Енді АҚШ стратегиялық өндірістерді елге қайтаруға миллиардтаған доллар жұмсап жатыр.
Бүгінде Америка алдында соған ұқсас жаңа таңдау тұр. Бұл жолы мәселе автомобиль немесе электроника зауыттарында емес. Әңгіме жасанды интеллекттің жұмыс істеуіне қажет деректер орталықтары, яғни дата-орталықтар туралы.
Қарапайым тілмен айтқанда, ChatGPT секілді жасанды интеллект жүйелерінің артында орасан зор есептеу қуаты тұр. Ол қуатты қамтамасыз ететін мыңдаған сервер үздіксіз электр энергиясын тұтынады, салқындатуды қажет етеді және сенімді байланыс желілеріне тәуелді. Сондықтан болашақ экономикасында деректер орталықтарының маңызы бұрынғы ірі өнеркәсіп кәсіпорындарымен салыстырылып жүр.
Ал АҚШ-та осы жаңа индустрияның құрылысына қатысты саяси қарсылық күшейді.
Америкалықтар неліктен дата-орталықтарға қарсы шығып жатыр?
2026 жылғы 3 қарашада өткен аралық сайлауда демократтар АҚШ Конгресінің екі палатасында да басымдыққа ие болды. Сайлау нәтижесі технология саласындағы мемлекеттік саясатқа да ықпал етуі мүмкін. Өйткені демократиялық саясаткерлердің бір бөлігі жаңа дата-орталықтарға қатысты экологиялық және әлеуметтік талаптарды күшейтуді қолдайды.
Мысалы, сенатор Берни Сандерс пен Конгресс мүшесі Александрия Окасио-Кортес биыл наурызда жасанды интеллектке арналған жаңа деректер орталықтарының құрылысын уақытша шектеуді көздейтін заң жобасын ұсынды. Олардың уәжі бойынша, мұндай алып нысандардың халықтың тұрмысына, энергетикаға және қоршаған ортаға әсері жеткілікті деңгейде зерттелуі керек.
Бұл мәселе Техас штатында тіпті сайлауалды тартыстың бір бөлігіне айналды. Губернатор болып сайланған демократ Джина Инохоса тұрғындардың мүддесін қорғайтын қосымша заңдар қабылданғанға дейін жаңа дата-орталықтарға рұқсат беруді тоқтатуға уәде етті.
Дегенмен мұндай бастаманы тек демократтарға тән саясат деуге келмейді. Бұған дейін Техастың республикалық губернаторы Грег Эбботт та электр желілері мен су ресурстарына түсетін жүктемені тексеру үшін дата-орталықтарға қатысты бірқатар рұқсат беру рәсімдерін уақытша тоқтатқан.
Яғни Америкада мәселе екі партияның өзара текетіресінен әлдеқайда кең. Жергілікті тұрғындар ірі технологиялық компаниялардың пайдасы үшін электр тарифі өсіп, су қоры азайып, инфрақұрылымға түсетін салмақ қарапайым халықтың мойнына артылмай ма деп алаңдайды.
Бұл қауіптің негізі бар. Халықаралық энергетика агенттігінің болжамынша, 2030 жылға қарай әлемдегі деректер орталықтарының электр энергиясын тұтынуы шамамен екі есеге артып, жылына 945 тераватт-сағатқа жетуі мүмкін.
Ендеше, бір жағында технологиялық даму мен миллиардтаған инвестиция, екінші жағында тұрғындардың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін экологиялық және экономикалық мәселелер тұр.
Америка Қытаймен бәсекеде өзіне кедергі жасап алмай ма?
Осы жерде әңгіменің ең қызық тұсы басталады.
АҚШ жасанды интеллект саласында әлемдік көшбасшылықты сақтағысы келеді. Оған технологиялық компаниялар, заманауи чиптер, мықты мамандар және орасан зор есептеу қуаты қажет. Бірақ сол есептеу қуатын қамтамасыз ететін инфрақұрылымды ел ішінде салу қиындай берсе не болады?
Америкалық компаниялар бизнес жүргізуге қолайлы басқа мемлекеттерге назар аудара бастауы ықтимал.
Канада, Мексика, Таяу Шығыс елдері немесе Қазақстан сияқты мемлекеттер шетелдік технологиялық компанияларға жер, электр энергиясы мен инвестициялық жеңілдіктер ұсына алады. Компания үшін сервердің қай елде тұрғанынан гөрі оның үздіксіз жұмыс істеуі, шығынның аз болуы және қызмет көрсету сапасы маңызды болуы мүмкін.
Алайда мемлекет үшін жағдай күрделірек.
Мәселен, америкалық компания Қазақстанда бірнеше миллиард доллар тұратын дата-орталық салды делік. Серверлер сол компанияға тиесілі, ішіндегі технология NVIDIA чиптеріне негізделген, бағдарламалық қамтамасыз ету де америкалық болуы мүмкін.
Бірақ нысанның өзі Қазақстан аумағында орналасады. Оның жұмысы жергілікті энергетика жүйесіне, байланыс арналарына, заңдарға және мемлекеттік реттеуге тәуелді болады.
Бір күні электр энергиясын жеткізу тоқтаса, халықаралық байланыс үзілсе немесе елдер арасындағы саяси қатынас күрделенсе, компания үшін елеулі тәуекел туындайды.
Ал ол орталықта жай ғана интернет-сайттардың деректері сақталмай, озық жасанды интеллект модельдері оқытылып, маңызды технологиялық есептеулер жүргізіліп жатса ше?
Мәселе осыдан кейін ұлттық қауіпсіздік деңгейіне көтеріледі.
Сондықтан америкалық корпорациялар мен АҚШ мемлекетінің мүддесі барлық жағдайда бірдей бола бермейді. Компаниялар арзан энергия мен қолайлы нарық іздейді. Ал мемлекет стратегиялық есептеу қуаттарының өз бақылауына жақын жерде орналасуын қалайды.
Әсіресе Қытаймен технологиялық бәсеке күшейген сайын бұл мәселенің маңызы арта түседі. Бейжің де жасанды интеллект, жартылай өткізгіштер және энергетикалық инфрақұрылым салаларына қомақты ресурс бағыттап отыр. Мұндай жағдайда дата-орталықтар салуды ұзақ уақытқа тоқтату АҚШ үшін экономикалық шығынмен қатар стратегиялық тәуекелге айналуы ықтимал.
Ал Қазақстан осы жағдайдан ұта ала ма?
Бұл сұрақтың біздің ел үшін өзектілігі ерекше.
Қазір Павлодар облысының Екібастұз қаласында «Дата-орталықтар алқабы» (Data Center Valley) атты ірі жоба жүзеге асырылып жатыр. Үкіметтің жоспары бойынша, бұл аумақта жасанды интеллект жүйелеріне, бұлтты қызметтерге және жоғары өнімді есептеулерге арналған инфрақұрылым құрылады.
Жобаның басты артықшылықтарының бірі ретінде Екібастұз энергетикалық торабының әлеуеті қарастырылып отыр. Қазақстанның мақсаты – электр энергиясын халықаралық технологиялық компанияларға есептеу қызметі түрінде ұсынатын жаңа экспорттық сала қалыптастыру.
Үкіметтің мәліметінше, Firebird AI және NVIDIA компанияларымен ынтымақтастық аясында 10 миллиард долларлық келісімдер пакеті жасалған. Ал жоба толық дамыған жағдайда жылдық цифрлық қызмет экспорты 3 миллиард доллардан асуы мүмкін деген болжам бар. Деректер орталықтарының жалпы қуатын кезең-кезеңімен 1 гигаватқа дейін жеткізу көзделген.
Алайда әзірге бұл көрсеткіштердің едәуір бөлігі жоспар мен экономикалық болжам деңгейінде екенін ескерген жөн.
Соған қарамастан, АҚШ-тағы саяси пікірталас Қазақстан үшін маңызды сұрақ туғызады: егер америкалық технологиялық компанияларға өз елінде жаңа инфрақұрылым салу қиындай түссе, олардың бір бөлігі есептеу қуатын шетелде орналастыруға мүдделі бола ма?
Мұндай мүмкіндік бар. Бірақ инвестицияның Қазақстанға автоматты түрде келетінін білдірмейді.
Өйткені инвестор үшін арзан электр энергиясы жеткіліксіз. Оған үздіксіз қуат көзі, халықаралық байланыс арналары, деректердің қауіпсіздігі, түсінікті салық саясаты, сенімді құқықтық орта және білікті мамандар қажет.
Оның үстіне Қазақстанның өз энергетикалық және экологиялық мәселелері бар. Бір гигаваттық есептеу инфрақұрылымын дамыту электр желілерін жаңғыртуды, қосымша қуат көздерін қарастыруды және жергілікті тұрғындардың мүддесін қорғауды талап етеді.
Сондықтан Қазақстанда дата-орталықтар көптеп салына бастаса, біз де америкалықтар қойып отырған сұрақтарға жауап іздеуге мәжбүр боламыз. Жаңа жобалар қанша электр тұтынады? Оның құнын кім төлейді? Су ресурстарына қандай әсері бар? Елде қанша жұмыс орны ашылады? Ең бастысы, миллиардтаған долларлық есептеу қуатынан отандық экономика нақты қандай пайда көреді?
Жасанды интеллект жарысында кім жеңеді?
АҚШ-тағы жағдайдың алдағы уақытта қалай өрбитінін кесіп айту қиын. Экологиялық талаптар күшейтілуі мүмкін, бірақ олардың қаншалықты қатаң болатыны саяси келіссөздерге, нарықтың қажеттілігіне және энергетикалық инфрақұрылымның мүмкіндігіне байланысты.
Бір нәрсе анық: жасанды интеллект индустриясы дамыған сайын мемлекеттер арасындағы бәсеке бағдарламашылар мен технологиялық компаниялар үшін ғана жүрмейді. Есептеу қуаты, электр энергиясы, дата-орталықтар және олардың орналасатын аумағы да стратегиялық мәнге ие болады.
Америка бір кездері өндірістің едәуір бөлігін шетелге көшіруге мүмкіндік берді. Қазір ол сол тәжірибенің экономикалық және геосаяси салдарын ескеріп, маңызды салаларды ел ішінде дамытуға ұмтылып отыр.
Ендігі мәселе – жасанды интеллект инфрақұрылымына келгенде қандай шешім қабылдайтынында.
Ал Қазақстан үшін бұл тартыстың мәні басқаша. Әлемдік технологиялық компаниялар жаңа орын іздеген жағдайда, еліміз сол мүмкіндікті пайдалануға дайын болуы керек. Дегенмен инвестиция тарту үшін арзан электр қуатын ұсыну жеткіліксіз. Оның жергілікті экономикаға әкелетін пайдасын, экологиялық салдарын және ұзақ мерзімді қауіпсіздігін қатар есептеу қажет.
Өйткені болашақта жасанды интеллекттің кімге тиесілі екенімен бірге, оның қай елдің электр энергиясымен жұмыс істеп тұрғаны да маңызды болмақ.
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!