Адам баласы өзін жер бетіндегі ең ақылды, ең қабілетті жан санайды. Рас, біз ұшақ жасадық, ғарышқа ұштық, компьютер ойлап таптық. Бірақ табиғатқа үңіле қарасаңыз, бізді таңғалдыратын, тіпті ұялтатын кереметтер толып жатыр. Айналамыздағы жануарлардың бойында адамда жоқ, біз тіпті елестете де алмайтын ғажайып қабілеттер бар. Олар біз көрмейтінді көреді, естімейтінді естиді, сезбейтінді сезеді. Табиғат әр жанға өзінше бір тосын сый берген, ал сол сыйларды танысақ, бұл дүниенің қаншалықты бай әрі таңғажайып екеніне көзіміз жетеді.
Иттің иіс сезу қабілетінен бастайық. Иттің мұрны адамнан мыңдаған есе сезімтал. Біз бір тәтті нанның иісін сезсек, ит сол нанның ішіндегі әр заттың иісін бөлек-бөлек ажырата алады. Дәл осы қабілеттің арқасында иттер адамға шексіз қызмет етеді. Олар қарға көмілген адамды иіспен тауып, құтқарушыларға жол көрсетеді, кеденде тыйым салынған заттарды иіскеп табады. Тіпті ең таңғаларлығы, кейбір арнайы үйретілген иттер адамның денесіндегі ауруды, мысалы қатерлі ісікті иісінен сезе алады екен. Адам әлі білмей жүрген дертті ит мұрнымен танып қояды. Міне, біз үшін қарапайым көрінетін ит қандай ғажайып қабілеттің иесі.
Енді теңіздің ақылды жануары дельфинге келейік. Дельфин туралы ең қызық дерек оның ұйқысына қатысты. Ойлап көріңізші, дельфин суда тұрады, ал тыныс алу үшін су бетіне шығып отыруы керек. Егер ол біз сияқты толық ұйықтап кетсе, суға батып, тұншығып қалар еді. Сондықтан табиғат оған таңғажайып шешім берген. Дельфин ұйықтағанда миының бір жартысы ғана ұйықтайды, екінші жартысы оянып, сергек тұрады. Сөйтіп оның бір көзі жабылып демалса, екінші көзі ашық, айналаны бақылап жатады. Біраз уақыттан соң ми жартылары алмасады, демалғаны оянып, оянғаны демалады. Осылай дельфин ешқашан толық ұйықтамай, әрі демалып, әрі тыныс алып, әрі қауіптен сақтанып жүреді.
Құстардың жол табу қабілеті де адам ақылына сыймайды. Күзде жылы жаққа ұшып кеткен құстар көктемде дәл өзі туған ұяға қайтып оралады. Мыңдаған шақырым жол жүріп, теңіз асып, тау асып, ақыры дәл өз орнын табады. Оларда не карта бар, не навигатор. Сонда олар жолды қалай табады? Ғалымдардың айтуынша, құстар Жердің магнит өрісін сезеді екен. Яғни олардың денесінде табиғи компас бар, сол компас оларға бағыт сілтейді. Бұдан бөлек олар күн мен жұлдыздарға қарап та жол табады. Кішкентай ғана құстың миында осыншама күрделі навигация жүйесінің болуы шынымен таңғаларлық дүние.
Жәндіктер әлемінде де кереметтер аз емес. Мысалы, бал арасының хабарласу тәсілін алайық. Бір ара бал бар гүлді тапса, ол ұяға қайтып келіп, басқа араларға сол гүлдің қайда екенін айтуы керек. Ал ара сөйлей алмайды ғой. Сонда ол не істейді? Ол би билейді. Иә, дәл солай, ара ерекше қозғалыспен, белгілі бір фигуралар салып билеу арқылы достарына гүлдің қай бағытта, қаншалықты алыста екенін дәл жеткізеді. Басқа аралар сол биді көріп, бағытты түсініп, тура сол гүлге ұшып барады. Кішкентай ғана арада осындай күрделі тілдің болуы адамды таңғалдырмай қоймайды. Ал сегізаяқтың үш жүрегі мен көк қаны болатынын, кейбір бақаның қыста мұздай қатып, көктемде қайта тіріліп кететінін білсеңіз, табиғаттың қиялы шексіз екеніне тағы бір көз жеткізесіз.
Қорыта айтсам, бізді қоршаған табиғат таңғажайып сырларға толы. Әр жануардың, әр жәндіктің бойында біз елестете де алмайтын ғажайып қабілеттер жасырынған. Иттің мұрны, дельфиннің миы, құстың компасы, араның биі деген табиғаттың сан алуан кереметінің мысалдары ғана. Бұл бізге бір үлкен сабақ береді. Адам өзін бәрінен ақылды санағанымен, табиғаттың алдында әлі үйренетіні көп екен. Сондықтан айналамыздағы тіршілікке құрметпен, қызығушылықпен қарасақ, олардан үйренеріміз де, таңғаларымыз да мол. Табиғат деген ешқашан таусылмайтын, ешқашан жалықтырмайтын ұлы кітап, ал біз сол кітаптың әлі алғашқы беттерін ғана оқып жатырмыз.
Ақзере Асқарқызы,
Абай атындағы дарынды балаларға арналған
үш тілде білім беретін мектептің 11-сынып оқушысы
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!