«Ел боламын десең, бесігіңді түзе» деген. Ал елдің бесігі – оның Ата заңы. Кешеден бастап сол бесік жаңарды. Кешегі күні қол қойылып, бүгінде күшіне енген жаңа Конституция жайында «биліктің ісі, бізге қатысы жоқ» деп бейқам отыруға болмайды. Себебі Ата заңның әр бабы – төрдегі төбе би емес, есік алдыңдағы күзетшің іспетті, ұсталсаң – қалқаның, мүлкіңе көз алартса – тосқауылың, шенеунік қиянат жасаса – арашаң. Бір сөзбен айтқанда, Ата заң дегеніміз – қалтаңдағы тиыннан қара басыңның бостандығына дейінгі бәрін қорғайтын құжат. «Жеті рет өлшеп, бір рет кес» дегендей, осынау жаңарған заңды асықпай парықтап, оның сізге қандай құқық сыйлағанын, нені молайтып, нені берік бекіткенін біліп алған абзал. Төменде жаңа Конституцияның қарапайым жанға тікелей тиесілі, күнделікті тұрмыста қажетке жарар он жаңалығын бөліп-бөліп, қызықты қырынан тарқатып береміз.
1. Ұсталсаңыз – үндемеуге қақыңыз бар. «Миранда ережесі» келді. Голливуд фильмдерінен «Сіздің үндемеуге құқығыңыз бар, айтқан әр сөзіңіз сотта сізге қарсы қолданылуы мүмкін» деген сөзді талай естіген шығарсыз. Міне, сол атышулы «Миранда ережесі» енді біздің Ата заңымызда тұр. Жаңа Конституцияның 16-бабына сәйкес, құқық қорғау қызметкерлері адамды ұстаған сәтте оған бостандығын шектеу негізін, әрі құқықтарын түсіндіруге міндетті. Ұсталған, күдікті немесе айыпталушы атанған адам сол сәттен бастап адвокат көмегіне жүгіне алады. Бұрын мұндай талап заң деңгейінде болғанымен, енді Ата заңның өзінде «темірдей» бекіді. Демек, қапелімде қамаудың астында қалсаңыз, құқығыңызды білу – құтқарар қалқаныңыз.
2. Өлім жазасы – мүлде жабылған парақ. Жаңа Конституцияның 26-бабы өмір сүру құқығын абсолютті, ажырамас әрі иеліктен айырылмайтын құқық деп жариялап, өлім жазасына толық тыйым салды. Бұрынғы Ата заңда өлім жазасы ерекше ауыр қылмыстар үшін сақталып келсе, енді сол баптың өзінде «Өлім жазасына тыйым салынған» деп ашық жазылды. Ешкімнің – мейлі мемлекет болсын, мейлі жеке адам – өзгенің өмірін өз бетінше қиюға қақысы жоқ.
3. Телефоныңыздағы дерек – үйіңізбен тең қорғалады. Заман өзгерді, өмірдің елеулі бөлігі цифрлық кеңістікке көшті. Жаңа Ата заң соны ескерді. 18-бапқа сәйкес, жеке өмірге қол сұқпау, отбасы құпиясы құқығымен қатар, цифрлық технологияны қолдануды қоса алғанда, дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан қорғау заңмен кепілдендірілді. Қарапайым тілмен айтсақ, телефоныңыздағы хат-хабар, фотосурет, жеке деректеріңіз – енді үйіңіз бен жеке хатыңызбен бірдей деңгейде қорғауда. Бұл, әсіресе, балалардың онлайн қауіпсіздігі үшін аса маңызды деп, ЮНИСЕФ те жаңа Ата заңды жоғары бағалаған.
4. Мемлекет қателессе – есесін қайтарасыз. Жаңа Конституцияда азаматтың қолын ұзартар тағы бір норма бекіді: енді әр адам мемлекеттік органдардың не олардың лауазымды тұлғаларының заңсыз әрекетінен көрген зиянын мемлекеттен өндіріп алуға толық құқылы. Бұрын «мемлекетпен тең дауласу» қиямет-қайым іс саналса, енді мемлекеттік биліктің жауапкершілігі Ата заң деңгейінде нақтыланды. Шенеуніктің салғырттығынан зиян шектіңіз бе – заң сіздің жағыңызда.
5. Кінәсіз екеніңізді дәлелдеудің қажеті жоқ – кінәңізді олар дәлелдесін. Кінәсіздік презумпциясы – құқықтық мемлекеттің іргетасы. Жаңа Ата заңда ол негізгі құқықтар бөлімінде бекітіліп, барлық мемлекеттік орган үшін міндетті стандартқа айналды. Яғни сот үкімі шықпайынша, ешкім сізді қылмыскер деп атай алмайды, әрі өзіңіздің «ақ» екеніңізді дәлелдеу міндеті сізге емес, айыптаушы тарапқа жүктеледі.
6. Тұрғын үйіңізден тек сот қана айыра алады. Жаңа Конституция тұрғын үйге қол сұғылмайтынын, одан тек сот шешімі негізінде ғана айыруға болатынын бекітті. Меншік құқығының кепілдіктері күшейтіліп, заңды түрде тапқан мүлкіңізге, тіпті зияткерлік меншігіңізге (ой еңбегіңіздің жемісіне) дейін қорғауға алынды. «Үйім – қорғаным» деген сөз енді тек мақал емес, конституциялық кепілдік.
7. Адвокат – енді Ата заңдағы тұлға. Қызық дерек: тәуелсіздік тарихында тұңғыш рет адвокатура қызметіне арналған арнайы бап Конституцияда орын алды. Бұл – азаматтың сапалы құқықтық қорғау алу мүмкіндігінің мемлекеттік деңгейде мойындалғаны. Сот алдында жалғыз қалмайсыз деген сөз.
8. Қос азаматтыққа қақпа жабық. Жаңа Ата заң қос немесе көп азаматтыққа жол бермейді. Өзге елдің төлқұжатын алу – Қазақстан азаматтығын тоқтатуға тікелей негіз. Бұл норма азамат пен мемлекет арасындағы құқықтық байланысты айқындай түсті. «Екі кеменің құйрығын ұстаған суға кетеді» дегендей, енді таңдау нақты.
9. Соттылығы барға сайлау есігі жабылады. Жаңа Конституция сайлану құқығына нақты талап қойды: әрекетке қабілетсіз деп танылған, өтелмеген соттылығы бар немесе сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылыққа барған тұлғалар бұдан былай сайлана алмайды. Биліктің тазалығы Ата заң деңгейінде сақталды.
10. Әйел мен бала құқығы – ерекше қорғауда, неке – ер мен әйелдің одағы. Жаңа Ата заңда әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғау тетіктері күшейтілді. Сонымен қатар неке институты заңға сәйкес мемлекет тіркеген ер мен әйелдің ерікті әрі тең құқықты одағы ретінде конституциялық деңгейде бекітілді. Білім беру жүйесінің зайырлы сипаты, діннің мемлекеттен бөлінгені де нақты жазылды.
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!