Бел мен буын аурулары жасарып барады

Данияр  ТАҢҚЫБАЕВ,

невролог,  мануалды  терапевт:

Заманауи  өмір  салты,  гиподинамия (қозғалыстың  аздығы)  және  жұмыс орнындағы ыңғайсыз  қалыптар  адам денсаулығына, әсіресе  тірек-қимыл аппаратына үлкен  салмақ  түсіріп  жатыр. Соңғы жылдары бел омыртқасы мен буын ауруларына шағымданушылардың  қатары  арта түскені жасырын емес. Осы  өзекті  мәселе  төңірегінде  Қызылорда қаласындағы  «Нейролюкс» клиникасының  тәжірибелі  неврологы, мануалды терапевт Данияр Таңқыбаевпен сұхбаттасқан  едік.

БЕЛ мен БУЫН АУРУЫНЫҢ БӘРІН САЛҚЫН ТИЮМЕН БАЙЛАНЫСТЫРУҒА БОЛМАЙДЫ

– Данияр Бөлебайұлы, соңғы жылдары бел омырт­қасы мен буын ауруларына шағымданып келетін адамдардың қата­ры артқандай. Сіздің тәжірибеңізде  бұл  үрдіс  жиі  байқала  ма?

– Шынында да, соңғы жылдары бел омыртқасы мен буындарының ауырсынуына, мойын тұсының қарысуына, қозғалыс кезінде жайсыздық сезінуіне шағымданатын адамдар жиілеп келеді. Әсіресе ұзақ уақыт компьютер алдында отыратын, көлік жүргізетін, дене белсенділігі төмен адамдардың арасында мұндай шағымдар жиі кездеседі. Оның негізгі себептерінің бірі – қозғалыс белсенділігінің азаюы, жұмыс пен демалыс тәртібінің бұзылуы және  омыртқаға  түсетін  жүктеменің  дұрыс  бөлінбеуі.

Адамның күнделікті тіршілігі көбіне бір қалыпта отыруға бейімделген. Мұндай жағдайда арқа, бел және мойын бұлшықеттері ұзақ уақыт бойы біркелкі жүктемеге ұшырап, олардың қызметінде өзгерістер пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар, дене қалпын дұрыс сақтамау, дене салмағының артуы, бұрын алған жарақаттар мен жас ерекшеліктеріне байланысты өзгерістер де тірек-­қимыл аппаратының саулығына әсер етеді. Кейбір адам алғашқы белгілерге мән бермей, ауырсыну күшей­генде ғана дәрігерге қаралады. Ал аурудың себебін ертерек анықтау емдеу тәсілін дұрыс таңдауға мүмкіндік бере­ді. Салқын тиюге қатысты да бір жайтты ескерген жөн. Суықтың әсерінен бұлшықеттердің ширығуы немесе бұрыннан бар ауырсынудың күшеюі ықтимал. Деген­мен, бел мен буын ауруының бәрін салқын тиюмен байла­ныстыруға болмайды. Сондықтан ауырсынудың сипатын, ұзақтығын және оған қосымша белгілердің қосыл­уын бағалап, қажет болған жағдайда дәрігердің тексеруінен  өту  маңызды.

– Бел омыртқасындағы жарықтың пайда болуына қандай негізгі факторлар әсер етеді? Оның туындауына ұзақ уақыт  отыру, қозғалыстың аздығы немесе ауыр зат көтеру қаншалықты  ықпал  етпек?

– Бел омыртқасындағы жарық, яғни омыртқааралық диск жарығы – омыртқалар арасындағы диск тінінің зақымданып, оның бір бөлігінің қалыпты шекарасынан ығысуымен сипатталатын жағдай. Оның пайда болуына бірнеше фактор қатар әсер етуі мүмкін. Олардың қатарында жасқа байланысты диск тіндерінің өзгеруі, омырт­қаға ұзақ уақыт бойы түсетін шамадан тыс жүктеме, бұлшықеттердің әлсіздігі, дене белсенділігінің жеткіліксіздігі және белгілі бір жарақаттар бар. Ұзақ уақыт қозғалыссыз отыру омыртқа мен оны қоршаған бұлшықеттерге түсетін жүктеменің сипатын өзгертеді. Әсіресе жұмыс орнында денені үнемі алға еңкейтіп ұстау, арқаны тірексіз қал­дыру, ұзақ уақыт бір қалыпта отыру бел аймағындағы жайсыз­дықты күшейтуі мүмкін. Ал ауыр затты денеге жақын ұстамай, белді бүгіп немесе денені бұра отырып көтеру омыртқаға түсетін күшті арттыра­ды. Мұндай әрекеттер, әсіресе омыртқада бұрыннан өзгерістер болса, жарақат алу қаупін жоғарылатуы ықтимал. Бұл ретте бұлшық­еттердің маңызын да ескерген жөн. Арқа, іш және жамбас аймағындағы бұлшықеттер омыртқаның тұрақтылығын сақтауға қатысады. Олардың әлсіздігі қозғалыс кезінде дененің дұрыс қалыпта болуын қиындатып, кейбір аймаққа түсетін жүктемені арттыруы мүмкін. Алайда, бұлшықеттің әлсіздігі міндетті түрде грыжаға әкеледі деген тұжырым жасауға болмайды. Әр адамның ағзасы мен аурудың даму жағдайы әртүрлі. Сондықтан алдын алу үшін күнделікті қозғалысты арттыру, дене қалпын бақылау, ауыр затты көтерудің қауіпсіз тәсілдерін меңгеру және физикалық жүктемені біртіндеп көбейту маңызды. Бел тұсындағы ауырсыну ұзаққа созылса неме­се аяққа таралып, ұю, әлсіздік сияқты белгілер қосылса, өз бетінше ем қабылдамай, дәрігерге қаралған дұрыс. Өйт­кені нақты диагноз қойылмайынша, ауырсынудың себебін  дәл  анықтау  мүмкін  емес.

– Қазіргі кезде бел мен буын ауруларының жастар арасын­да жиілеуіне не себеп? Бұл өмір салтының өзгеруі­мен байланысты ма, әлде аурудың ерте анықталуына да қатысы  бар  ма?

– Жастар арасында бел мен мойын аймағындағы ауырсынуға шағымдардың жиілеуін қазіргі өмір салтының өзгеруімен байланыстыруға болады. Бүгінде оқу, жұмыс, бос уақыт өткізу тәртібі компьютер мен смартфонды ұзақ пайдалануға негізделген. Соның салдарынан көптеген адамның күнделікті қозғалысы шектеліп, дене белсенділігіне бөлінетін уақыт азайып отыр. Бірнеше сағат бойы бір қалыпта отыру, үзіліссіз экранға қарау және дене қалпын дұрыс сақтамау бұлшықеттерге түсетін жүктемені арттырып, мойын мен бел тұсында ауырсыну тудыруы мүмкін. Әсіресе студент­тер мен кеңсе қыз­меткерлерінің арасында қозғалыс тапшылығы өзекті мәселе­ге айналып отыр. Кейбір жас күнделікті жүріп-тұруды дене белсенділігі деп есептегені­мен, ағзаның қалыпты қыз­метін сақтау үшін тұрақты қозғалыс пен бұлшықеттерді нығайтатын жаттығулар да қажет. Сонымен қатар, дене жүктемесінің шамадан тыс болуы, жаттығуды дайындықсыз бастау, ауыр салмақты дұрыс көтермеу де тірек-қимыл  аппаратына кері әсер етуі мүмкін.

МАНУАЛДЫ ТЕРАПИЯНЫ ӘР АДАМҒА БІРДЕЙ ҚОЛДАНУҒА БОЛМАЙДЫ

– Мануалды терапияның бел омыртқасы мен буын ауруларын емдеудегі маңызы қандай? Грыжа кезінде бұл әдістің тиімділігі неде және ем нәтижесі қандай  факторларға  байланысты?

– Мануалды терапия – маманның қолмен орындалатын арнайы әдістері арқылы буындардың қозғалысын жақсартуға, бұлшықеттердің ширығуын азайтуға және ауырсынуды жеңілдетуге бағытталған емдеу тәсілдерінің бірі. Оның тиімділігі науқастың нақты диагнозына, ауру­дың кезеңіне, жалпы денсаулық жағдайына және қол­данылатын әдістің дұрыс таңдалуына байланысты. Сондық­тан мануалды терапияны әр адамға бірдей қолдануға немесе барлық омыртқа ауруына ортақ ем ретінде қарастыруға  болмайды.

Мәселен, кейбір  науқаста  бел аймағындағы ауыр­сыну бұлшықеттердің ширығуымен немесе қозғалыс шектелуімен байланысты болуы мүмкін. Мұндай жағ­дайда  тиісті   тексеруден  кейін қолмен орындалатын жұмсақ әдістер емнің жалпы жоспарына енгізілуі ықтимал. Ал омыртқааралық диск жарығы анықталған жағдайда емдеу тәсілі жүйке құрылымдарының зақым­дану белгілеріне, ауырсынудың сипатына және неврологиялық тексеру нәтижелеріне қарай белгіленеді. Ем нәтижесін жақсарту үшін науқастың жағдайына қарай емдік дене жаттығулары, бұлшықеттерді нығайту, күнделікті қозғалыс тәртібін өзгерту және басқа да медициналық оңалту тәсілдері қарастырылады. Ал дәрі-дәрмекпен емдеу немесе физиотерапия секілді қосымша әдістерді қолдану қажеттілігін емдеуші дәрігер нақты жағдайға байланысты шешеді. Әрбір әдістің өзіндік көрсетілімі мен шектеулері бар, сондықтан бірнеше емдеу тәсілін қатар  қолдану  барлық  жағдайда нәтижені арттырады  деген  түсінік  дұрыс  емес.

Мануалды терапияны жүргізетін маманның кәсіби біліктілігі, науқастың жағдайын алдын ала бағалауы және қарсы көрсетілімдерді ескеруі айрықша маңызды. Әсіресе аяққа тарайтын қатты ауырсыну, ұю, бұлшықет әлсіздігі байқалса, күшпен бұрау немесе тарту әдістеріне асықпай, алдымен медициналық тексеруден өту қажет. Емнің негізгі мақсаты – ауырсынуды уақытша басумен шектелмей, оның себебін анықтап, адамның қалыпты қозғалыс  қабілетін  қалпына  келтіруге  көмектесу.

– Бел омыртқасында грыжа анықталған адамдар арасын­да мануалды терапияға қатысты қандай қате түсі­ніктер бар? Бұл әдіс барлық науқасқа бірдей жарамды ма және  қандай  жағдайда  асқыну  қаупі  болуы  мүмкін?

– Омыртқада жарық (грыжа) бар-жоғын анықтаудың бірден-бір сенімді әдісі – ол магниттік-резонансты томогра­фия (МРТ). Қазіргі уақытта жіберіліп жатқан үлкен қателіктердің бірі – ауырған жерді күштеп тартып, бұрау арқылы жасалатын ем-шаралардың кө­бейіп кетуі. Ең сорақысы, оны анатомияны білмейтін, арнайы МРТ қорытындысын саралай алмайтын кез келген адамдардың жасауы үлкен асқынуларға әкелуі мүмкін. Егер адамда ауырсыну байқалса, міндетті түрде дәрігерге көрініп, МРТ тексеруінен өтіп, содан кейін ғана кешенді ем  қабылдауы  қажет.

– Бел мен буын ауруларының алдын алу үшін күнделікті өмірде қандай әдеттерге мән берген жөн? Әсіресе күні бойы отырып жұмыс істейтін адамдар омыртқа саулығын сақтау үшін  нені  ескеруі  керек?

– Кеңседе немесе жұмыс орнында көп отырып жұмыс істейтін адамдарда бел және мойын омыртқасы ауру­лары өте жиі кездеседі. Мұның алдын алу үшін күнделікті таза ауада жаяу жүру әдісін пайдаланған дұрыс. Жұмыс орны­ның эргономикасына да назар аудару қажет. Орындық адамның арқасын тіреп тұратындай, ал монитор көз деңгейіне жуық орналасатындай болғаны дұрыс. Аяқ еденге толық тіреліп, иық пен мойын шамадан тыс күш түс­пейтін қалыпта болуы керек. Телефонды ұзақ уақыт төмен қарап пайдалану да мойынға түсетін жүктемені арттыруы мүмкін. Осындай ұсақ көрінетін әдеттерді өзгер­ту арқылы күнделікті қозғалысқа байланысты жайсыз­дықтардың  алдын  алуға  болады.

Сонымен қатар, таза ауада жаяу жүру, дене мүмкіндігіне сай тұрақты жаттығу жасау және арқа, іш пен жамбас бұлшықеттерін нығайту пайдалы. Десе де, жаттығулар адамның денсаулық жағдайына сәйкес таңдалуы керек. Бұрыннан белі ауыратын немесе омыртқасында белгілі бір өзгерістері бар адамдар ауыр жаттығуларды өз бетінше бастамай, дәрігерден немесе емдік дене шынықтыру маманынан кеңес алғаны дұрыс. Жаттығу кезінде ауырсыну күшейсе, оны жалғастыра беруге болмайды.

Дегенмен, алдын алу шаралары аурудың мүлде пайда болмайтынына кепілдік бермейді. Егер бел немесе буын тұсындағы ауырсыну ұзаққа созылса, жиілесе не күнделікті қозғалысқа кедергі келтірсе, оның себебін анықтау  үшін  дәрігерге қаралған  жөн.

– Ашық әңгімеңізге рақмет, жұмыстарыңызға сәттілік тілейміз!

Әңгімелескен Перизат  ЗАХРАДИН