Сырдарияның суы тек химиялық формула емес, ол қазақ даласының қан тамыры. Қазір бұл тамыр тұншығып барады. Біз «Арал құрыды» дегенді трагедиялық өткен шақта айтамыз. Бірақ трагедия жалғасуда. Бүгінде күн тәртібіндегі ең өткір сұрақ Сыр өңірінің топырағы. Біз бабалар қонысын сақтап қаламыз ба, әлде күріш егуді құрдымға жібереміз бе?
Күріш — сорды жұтатын өкпе
Сыр топырағының басты жауы тұз. Аралдың тұзды шаңы мен бұзылған гидрологиялық режим жердің бетін сорлап, өлімші етті. Міне, осы жерде күріш дақылы өзінің бірегей агроэкологиялық функциясын орындайды. Күріш атызындағы су табиғи вертикальды дренаж (шаю). Ол топырақ бетіндегі улы тұзды төмен қарай ығыстырып, өсімдік тамырына таза аймақ қалдырады. Егер біз бүгін Сыр бойында күріш егуді тоқтатсақ, жерасты суларының капиллярлық күші бір-екі вегетациялық маусым ішінде сол тұзды қайтадан жоғары көтереді. Нәтижесінде, бидай да, жоңышқа да өспейтін аппақ өлі алқапқа айналады. Күріш суды ысырап етуші емес, керісінше, қазіргі техникалық артта қалған жағдайда тұз балансын ұстап тұру үшін мәжбүрлі түрде көп су пайдаланатын құрал.
Ауа ылғалдылығы туралы мәселе де назардан тыс қалмауы керек. Жаз айларында мыңдаған гектар су айдыны Аралдан соққан аңызақ желдің құрғақшылығын сындыратын микроклиматтық қалқан қызметін атқарады. Күріш алқаптары Сыр елінің жасанды экожүйесі, өңірдің шөлейттенуін тежеп тұрған соңғы буфер. Демек, біз күріштен бас тарта алмаймыз, енді не істемек керек? Алыс-жақын мемлекеттермен салыстырып көрейік. Мүмкін олардан алар тәжірибе бар шығар!?
Жапон сабағы. Субсидия ақша емес, саясат
Жапонияда күріш дегеніміз діни культ және азық-түлік егемендігінің кепілі. Олардың жан басына шаққандағы қолдауы мен біздің «гектарлық» субсидиямыз жер мен көктей. Бірақ мәселе тек ақшаның көлемінде емес. Жапондықтар субсидияны нарықтық бағаны қолдау үшін ғана емес, ауылдық қауымдастықты, ландшафтты және су ресурстарын сақтау үшін береді. Олар «көп функционалды ауыл шаруашылығы» деген ұғымды заңдастырған.
Ал біздегі субсидияны технологиялық жаңғыруға бағыттайтын әділетті механизм жоқ. Шаруа лазерлік тегістегіш немесе тамшылатып суару жүйесін сатып алғысы келеді, бірақ кепілдікке қоятын мүлкі жоқ, ал банктер ауыл шаруашылығын жоғары тәуекелді сала ретінде бағалайды. Осы жерде мемлекет тура кепілдік беруші немесе «субсидияны техникаға айырбастау» бағдарламасын іске қосуы керек.
Израиль мен Австралия. Тәртіп пен цифрлық диктатура
Израиль тәжірибесі көрсеткендей, су тапшылығы үкім емес. Олар судың әр молекуласын цифрландырып, өсімдікке дәл тамырға жіберу арқылы шөлді жайқалтты. Бірақ мұнда бір нюанс бар. Израиль күрішті батпақтап емес, тамшылатып өсіру технологиясын енді-енді сынап жатыр және бұл өте қымбат технология. Сыр бойы үшін бұл әлі алыс болашақ, бірақ біз де қарап отырмауымыз керек.
Аустралияның тәжірибесі бізге географиялық және климаттық жағынан жақынырақ. Олар суды нарық затына айналдырды. Су квотасын сатып аласың, есебін автоматты датчиктермен онлайн өткізесің. Артық су банкроттыққа апаратын қылмыс. Бізде Сырдарияның суы әлі күнге дейін «ортақ игілік» ретінде аяусыз ысырап болып жатыр. Бізге Аустралиядағы Мюррей-Дарлинг бассейнінің басқару моделін енгізу қажет, онда әрбір тамшының заңды иесі мен нарықтық бағасы анықталған. Әрине, бұл әлеуметтік жарылыс тудырмауы үшін, ең алдымен инфрақұрылымды модернизациялап, базалық су көлеміне мемлекеттік кепілдік беру шарт.
Сыр селекциясында Ресей сорттарының тұтқыны болмау
Біз әлі күнге дейін Краснодар немесе Приморье өлкесінде шығарылған, мүлде басқа климатқа бейімделген Ресей сорттарын егеміз. Бұл сорттар Сырдың ащы суына, ыстығына төзімсіз, сондықтан оларды «суға тағы да батыра түсу» арқылы амалдап өсіріп жүрміз. Ыбырай Жақаев атындағы Күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының ғалымдары жергілікті сорттар шығарып жатыр, бірақ олардың жетістіктерін өндіріске енгізу өте баяу. Неге? Өйткені тұқым шаруашылығы бұл жеке бизнес емес, ұлттық қауіпсіздік мәселесі. Мемлекет селекцияны «цифрлық жер қойнауы» ретінде қаржыландыруы керек.
Судың бағасын емес, сананы өзгерту
«Судың бағасын көтеру», популистік әрі асығыс шешім. Нарықтық баға әділетті, бірақ ол тек технологиялық революциядан кейін ғана енгізілуі тиіс. Әйтпесе, кедей шаруа банкротқа ұшырап, Сыр бойының әлеуметтік құрылымы күйрейді.
Сыр тығырығынан шығудың үш қадамы
1. Лазерлі тегістеу мен цифрлы су есептегіштерін заңмен міндеттеу. Бұл жабдықты сатып алудың 80% мемлекет өтесін, қалған 20% өндірілген өніммен немесе ұзақмерзімді несиемен жабылсын.
2. Қазақстанның тұзға төзімді, суды аз қажет ететін отандық күріш сорттарын шығаруға арналған ұлттық бағдарламаны қаржыландыру.
3. Су пайдалануда Аустралиялық тәртіп пен Жапондық азық-түлік егемендігі философиясын ұштастыру. Судың әр тамшысы есепте тұрғанда ғана, біз диқанды да, даланы да сақтаймыз.
Сырдың топырағы қазақтың тағдыр-талайының топографиялық картасы. Біз күрішті де, суды да, ұлтты да сақтайтын жолды таңдауға міндеттіміз.
Нұрбек Дәуренбеков,
Қызылорда облыстық Қоғамдық кеңес мүшесі,
«Әділет» партиясы өңірлік Саяси кеңес мүшесі
Коллаж: Ердәулет ҚАЛИЕВ
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!