Сайлау күні дауыс берушілер учаскеге келіп, таңдауын жасап, санаулы минутта шығып кетеді. Ал осы қысқа сәттің артында үлкен дайындық пен қатаң тәртіп тұр. Әр дауыстың дұрыс есептелуі, рәсімдердің заңға сай жүргізілуі сайлауға деген сенімді қалыптастырады. Бұл ретте қоғамдық бақылаушыларға да зор жауапкершілік жүктеледі.
Қазір Қызылорда қаласында бақылаушыларды даярлау жұмыстары басталды. Осыған орай «Халық үні» бірлестігінің Қызылорда қаласы бойынша координаторлары Нұрсұлтан Есеналиев және Думан Сафуанұлы Набатпен тілесудің реті түсті. Олар бақылаушының міндеті, сайлау күні кездесуі мүмкін түйткілдер және тұрғындардың сайлау процесіне сенімін арттырудың жолдары жөнінде ой бөлісті.
– Нұрсұлтан мырза, сайлауды бақылаушы ұйымдар өз жұмыстарын бастап кетті. Қызылорда қаласы бойынша координатор ретінде бұл жұмыстың негізгі мақсатын қалай түсіндіресіз?
– Біздің жұмысымыздың өзегі сайлаудың заң аясында, ашық әрі әділ өтуіне қоғамдық бақылау жасауға бағытталған. Бақылаушы қандай да бір үміткерге іш тарту немесе сайлау комиссиясының жұмысына араласу үшін бармайды. Ол учаскеде заң талаптарының қалай орындалып жатқанын қадағалайды. Күмәнді жағдай кездессе, мән-жайын нақтылап, деректі тіркеп, белгіленген тәртіппен әрекет етеді.
Сайлау арқылы азамат өз таңдауын білдіреді. Адамдар берген даусының дұрыс есептелетініне сенгенде сайлауға да ықыласпен қатысады. Сол сенімнің қалыптасуына бақылаушының сауаттылығы мен ұқыптылығы әсер етеді.
– Думан мырза, бақылаушының жұмысы сайлау күнімен шектеле ме?
– Бақылауды дауыс беретін күннің таңынан бастау жеткіліксіз. Сайлау жарияланған уақыттан бері жүріп жатқан үдерістер де назарда болғаны дұрыс. Кандидаттарды тіркеу, сайлауалды үгіт, учаскелердің әзірлігі секілді бірнеше кезең бар. Мұны ұзақ мерзімді бақылау деп атаймыз.
Ал сайлау күні бақылаушы учаскенің ашылуынан бастап дауыс беру тәртібін, бюллетеньдердің берілуін, дауыстарды санау мен қорытынды құжаттардың рәсімделуін бақылайды. Сондықтан бұл бір күн учаскеде отырып қайтатын жұмыс емес. Оған алдын ала дайындық пен үлкен жауапкершілік қажет.
– Нұрсұлтан мырза, Қызылорда қаласында бақылаушыларды даярлау жұмыстары қалай жүріп жатыр?
– Қазір біз үшін ең маңызды міндеттердің бірі бақылаушыларды сапалы даярлау болып тұр. Қолына құжатын алып, учаскеге бару жеткіліксіз. Әр бақылаушы өзінің құқығын, міндетін және әрекет ету шегін анық білуі керек.
Оқыту кезінде сайлау заңнамасын қарапайым тілмен түсіндіреміз. Учаскедегі жұмыс тәртібін, қандай жағдайда ескерту айтуға болатынын, күмәнді жайтты қалай тіркеу керектігін талқылаймыз. Түрлі жағдаяттарды мысалға алып, бақылаушының қалай әрекет етуі қажет екенін пысықтаймыз.
Бақылаушы көңіл күйге немесе жеке көзқарасына сүйенбеуі керек. Оның әрбір сөзі нақты дерек пен заң талабына негізделгені жөн.
– Думан мырза, бақылаушылар жұмыс барысында қандай қиындықтарға жиі кездеседі?
– Көп жағдайда түйткіл бақылаушы мен сайлау комиссиясының міндеттерін әртүрлі түсінуден туындайды. Кейде бақылаушы өз өкілетінен асып, комиссияның жұмысына араласуға тырысады. Кей жағдайда комиссия мүшелері бақылаушының заңмен белгіленген құқығына орынсыз шектеу қоюы мүмкін.
Екі тарап та өз міндетін анық білсе, мұндай түсініспеушілік азаяды. Біз бақылаушыларға мәселені дауыс көтермей, заңдағы нақты нормаға сүйеніп айтуды үйретеміз. Жанжал жағдайды күрделендіреді. Ал сабырлы әрі сауатты әрекет мәселені шешуге жол ашады.
Бақылаушы мен сайлау комиссиясы бір-біріне қарсы тарап ретінде қарамауы қажет. Екеуіне де ортақ міндет жүктелген. Ол сайлаудың заңға сай өтуін қамтамасыз етуге қатысты.
– Нұрсұлтан мырза, заң бұзушылық байқалған жағдайда бақылаушы қандай әрекет жасауы керек?
– Ең алдымен асықпай, жағдайды нақты бағалау керек. Күмән туғызған әрбір көріністі бірден заң бұзушылық деп жариялауға болмайды. Бақылаушы не болғанын, оқиғаның қашан және қай жерде тіркелгенін анықтап алуы қажет. Содан кейін оны белгіленген тәртіппен тіркеп, сайлау комиссиясына хабарлайды. Қажет болған жағдайда заңда қарастырылған тәртіппен шағым түсіреді.
Дәлелсіз айыптау сайлау процесіне де, бақылаушының беделіне де кері әсер етеді. Сондықтан біздің ұстанымымыз қысқа. Заңды біл, фактіні тексер, сабырмен әрекет ет.
– Думан мырза, бақылаушылардың сайлау нәтижесіне ықпалы бар ма?
– Бақылаушы дауыс беру нәтижесіне араласпайды және оны өзгерте алмайды. Оның міндеті сайлау процесінің қалай өткенін бақылап, көргенін бұрмаламай жеткізу.
Соған қарамастан бақылаушының учаскеде болуының өзі жауапкершілікті күшейтеді. Комиссия мүшелері де, сайлаушылар да барлық рәсімнің назарда екенін сезінеді. Ашық бақылау күмәнді азайтып, қоғамға нақты ақпараттың жетуіне ықпал етеді. Бақылаушының сайлауға қосатын үлесі осыдан көрінеді.
– Нұрсұлтан мырза, Қызылорда тұрғындарының қоғамдық бақылауға деген көзқарасы қандай?
– Соңғы жылдары азаматтардың сайлау процесіне қызығушылығы артып келе жатқанын байқаймыз. Адамдар дауысының қалай есептелетінін, учаскедегі жұмыс қалай ұйымдастырылатынын көбірек сұрай бастады. Бұл жақсы белгі.
Дегенмен бақылаушының нақты міндетін бәрі бірдей түсіне бермейді. Кейбір азамат оны комиссияны тексеруге келген адам деп қабылдайды. Енді бірі белгілі бір саяси тараптың өкілі деп ойлайды. Бақылаушының негізгі міндеті заң талаптарының орындалуын қадағалап, сайлау процесінің ашық өтуіне үлес қосу екенін түсіндіруіміз керек.
– Думан мырза, қала бойынша бақылаушыларға қандай талаптар қоясыздар?
– Басты үш талап бар. Бейтараптық, жауапкершілік және сауаттылық. Бақылаушы өзінің саяси көзқарасын жұмысқа араластырмауы қажет. Ол кімнің жеңгенін қалап отырғанына емес, учаскеде заңның қалай орындалып жатқанына мән береді.
Әр бақылаушы өз құқығымен бірге міндетін де жақсы білуі керек. Учаскедегі тәртіпті сақтау, комиссияның жұмысына кедергі келтірмеу, тексерілмеген ақпаратты таратпау, көрген жағдайды бұрмаламай жеткізу аса маңызды. Бір адамның асығыс әрекеті бүкіл бақылаушылар тобының жұмысына көлеңке түсіруі мүмкін.
– Нұрсұлтан мырза, сөз соңында Қызылорда тұрғындарына қандай үндеу айтар едіңіз?
– Қала тұрғындарын сайлауға бейжай қарамауға шақырамын. Әр азамат өз таңдауын саналы түрде жасап, дауыс беру құқығына жауапкершілікпен қарауы қажет. Сайлау кандидаттар мен комиссия мүшелерінің төңірегіндегі жұмыс болып қалмауы керек. Оған қоғамның әр мүшесі қатысады.
Бақылаушыларға да айтарым бар. Біз учаскеге біреуден мін іздеу немесе әлдекімді кінәлау үшін бармаймыз. Мақсатымыз сайлаудың ашық әрі заңға сай өтуіне көмектесу. Сондықтан әр әрекетіміз байыпты, әр сөзіміз дәлелді болуы керек.
Әділ сайлау әр адамның жауапкершілігінен басталады. Бақылаушы заңды білсе, комиссия өз міндетін адал атқарса, азамат саналы таңдау жасаса, халықтың сайлауға деген сенімі де нығаяды. Қызылорда қаласында осы бағыттағы жұмысты жүйелі жалғастырып, бақылаушылардың кәсіби деңгейін көтеруге күш саламыз.
Сұхбаттасқан HALYQLINE.KZ редакциясы
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!