– Шын мәнінде мемлекеттің қарызын отбасылық қарызбен салыстыруға келмейді. Өйткені қарапайым отбасы қарызды тұтыну үшін алады, ондай несие өсім бермейді. Ал мемлекеттік немесе коммерциялық қарыз өндірісте жұмыс істейді, өсім береді. Яғни мұндай қарыздың өсімін төлеумен қатар, пайдасын көруге болады. Егер сол пайда қарыздың өсімін жаба алатын болса, онда еш қиындық жоқ.
Бірақ экономикалық тұрғыда «қарыз жалпы ішкі өнімнің қанша үлесіне сәйкес келеді» деген талап бар. Егер несие ЖІӨ-нің 40 пайызынан асып, жартысына дейін жетсе, қауіп төндіре бастайды. Ал ол 30 пайыз деңгейінде болса, оны қабылдауға болады. Үкіметтің айтуынша, қазір біздің елдің қарызы әлі аз, максималды шекке жеткенге дейін әлі біршама несие алуға болады. Бірақ жыл сайын 19 млрд долларға жуық қаржыны алған несиені өтеуге жұмсап жатырмыз. Сондықтан бұл жол бізге тиімді емес.
Рас, 182 млрд доллар қарызды соншалық қорқынышты деп айтуға келмейді. Өйткені ол жалпы ішкі өнімнің 30 пайызына ғана сәйкес келеді. Бірақ басқа жаңа дамып келе жатқан елдердің тәжірибесіне сүйеніп айтар болсақ, арқаны кеңге салуға да болмайтынын байқаймыз. Мысалы, көршілес Өзбекстан Ислам Каримовтың тұсында шетелге бір тиын қарыз болған жоқ, соның арқасында қазір экономикасына қуат бітті. Қазір Өзбекстанның экономикалық өсімі бізге қарағанда анағұрлым жоғары.
Менің ойымша, ішкі көздерге сүйенген әрқашан дұрыс. Бірақ біздің әуелден қисық кеткен жеріміз бар, үнемі «сыртқы инвестиция, тікелей инвестиция» деп қақсап, соның айналасында жұмыс істеп келеміз. Менің есептеуімше, сыртқы инвестициялардың сомасы бізден сыртқа шығарылған қаражатпен тең болып тұр. Ендеше, басты қатырмай, сыртқы инвестициядан гөрі өзіміздің ішкі инвестицияны қолданған дұрыс болар еді.
Сондай-ақ Ұлттық қор қаржысының көбі шетелдің құнды қағаздарына салынады. Ресейдің тәжірибесі нені көрсетіп отыр? Еуропаға салған 700 млрд доллардан аса қаражаты бұғатталып, Украинаның соғыстан зардап шегіп, қираған ғимараттарын, инфрақұрылымы қалпына келтіруге жұмсалатын болды. Сондықтан біз Ұлттық қор қаражатын шетелдің мемлекеттік құнды қағаздарына салғаннан гөрі өзіміздің тікелей инвестициямыз ретінде ішкі өндірісті дамытуға неге жұмсамаймыз?
Сыртқы инвестиция мен сырттан қарыз алу өте бұралаңқы жол деп есептеймін, ол біреулердің қалтасын толтыруға жол ашуы мүмкін. Сондықтан да сыртқы қарыз әжептәуір деңгейге жетіп қалды. АҚШ сияқты алдынғы қатарлы дамыған елдер мұндай қарыздан қорықпайды, өйткені алынған қарыз елде жұмыс істеп, ақша табады. Сол үшін сыртқы қарыз оларға өте жеңіл әсер етеді. Ал біздегі қарыз отбасының қарызы сияқты, дұрыс пайда бермейді. Демек, шетелден қарыз алуды құптай кетуге болмайды.
Сыртқы қарыз – екі жағы бар күрделі мәселе. Бірақ оң жағы көрініп, елге пайда әкелу үшін билікте адалдық пен ашықтық болу керек. Сыбайлас жемқорлық болмауы керек. Міне, сонда ғана ашық әрекет жасалып, алған қарыздарымыз елге пайда береді. Шетелден алған қарыздан түскен пайда сол қарыздың өсімін жабудан асып, елге көмегі тисе ғана сыртқы қарызды құптауға болады. Ал олай болмаса, шетелге қарызға бата берудің жөні жоқ.
Айта кететін тағы бір мәселе бар. Осы жолы алатын 1 млрд доллар қандай бағытта, қандай мақсатта алынатыны өте маңызды. Өйткені біз Еуразиялық одақтың, ҰҚШҚ-ның құрамындамыз, ал Ресейде қаржы тапшылығы бар. Демек, Мәскеу өз қалтасын толтыру үшін біздің елде АЭС салатынын айтып, басқа да қысым жасау жолдарын ойлап тауып, Астанаға несие алдырып, миллиард долларды біздің мойнымызға іліп қоюы да әбден мүмкін. Сондықтан жаңа қарыздың мақсаты айқын, бағыты анықталған болса ғана елге пайда әкелмек. Ал олай болмаса, экономикамызды одан әрі тонауға жол ашады.
Жангелді ШЫМШЫҚОВ,
экономист.
(«Жас Алаш» газетіне берген пікірі)
Фото: matritca.kz
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!