Қазақ поэзиясы кейде бір адамның тағдыры арқылы тұтас дәуірдің жүрек лүпілін сөйлетеді. Сондай сирек болмыстың бірі – Шөмішбай Сариев. Оның есімі аталған сәтте көз алдымызға тек ақын ғана емес, ұлттық сезімді сөзге айналдырған, қарапайым қазақтың мұңын да, қуанышын да, сағынышын да, асқақ рухын да өлеңге сыйдырған үлкен тұлға келеді. Уақыт алға озған сайын кейбір есімдердің үні көмескіленіп жатады. Ал кейбір ақындар бар, олар өмірден өтсе де, халық жадынан өшпейді. Шөмішбай Сариев – сондай арда есім. Оның жыры – қазақтың жанына жақын жыр. Оның сөзі – қазақтың көңіліне қонған сөз.
Шөмішбай Сариев туралы сөз қозғау – тек шығармашылық ғұмырды түгендеу емес. Бұл – қазақ өлеңінің бір нәзік те нұрлы арнасын еске алу. Оның поэзиясында арзан айқай жоқ, жасандылық жоқ, жаттанды пафос жоқ. Керісінше, жүректен шыққан шынайылық бар. Қазақтың кең даласындай дарқан көңіл бар. Адам жанын аялайтын мейірім бар. Ол өлеңді ойдан ғана емес, көңілден жазды. Сол себепті оның жырлары оқырманға бірден жол табатын. Оның өлеңдерін оқығанда алдыңнан биік мінберде сөйлеп тұрған күрделі философ емес, жаныңдағы сырлас адамдай жақын ақын көрінетін. Бұл – үлкен таланттың белгісі. Нағыз ақын күрделілікті күрделендіріп емес, тереңдікті қарапайым етіп жеткізе алады. Шөмішбай ақын дәл осындай қасиетімен халыққа етене жақын болды.
Ол қазақ әдебиетіне өзіндік үнімен келді. Бұл үн сыршыл еді. Бұл үн мөлдір еді. Бұл үн елдің ішкі сезімімен үндес еді. Оның поэзиясынан туған жерге деген құрмет, анаға деген іңкәрлік, адамға деген сенім, өмірге деген сағыныш ерекше байқалады. Шөмішбай Сариев жырларында дала тынысы естіледі. Қазақы мінез сезіледі. Тіршіліктің ыстық-суығы, адамның арман-үміті, махаббаттың кіршіксіз табиғаты терең өріледі. Ол сөзге жауапкершілікпен қараған қаламгер болатын. Әр жолын жүрек сүзгісінен өткізіп, әр тармағын сезіммен шыңдап жазды. Сондықтан оның өлеңдері жылтыраған сөз жиынтығы емес, адам жанына дем беретін рухани қуатқа айналды.
Шөмішбай Сариевтің ақындық болмысын айтқанда оның ән мәтіндеріндегі еңбегін айналып өту мүмкін емес. Қазақ руханиятында ән мен жырдың орны бөлек. Ал сол әннің жүрекке жетуі көбіне сөздің салмағына байланысты. Шөмішбай ақын осы тұста да биігінен көрінді. Оның қаламынан туған ән мәтіндері халықтың жадында сақталып, елдің аузында жүрді. Бұл – екінің біріне бұйыра бермейтін бақ. Әнге айналған өлең дегеніміз – халықтың жүрегінен орын алған сөз. Уақыт өте келе талай өлең кітап сөресінде қалып қояды, ал халық әнге айналған жырды өзімен бірге алып жүреді. Демек, ақын сөзі елмен бірге жасайды. Шөмішбай Сариевтің жырлары дәл осындай өміршеңдігімен бағалы.
Оның шығармашылығындағы басты ерекшеліктің бірі – сезімді биік ұстай білуі. Ол эмоцияны дабырға айналдырмай, нәзік иіріммен жеткізетін. Қуанышты айтса – шынайы қуантатын, мұңды айтса – жасанды мұңға салынбай, жүректі шым еткізетін. Әсіресе, сағыныш тақырыбы оның поэзиясында ерекше бір көркемдікпен өрілді. Бұл сағыныш жеке адамға ғана емес, уақытқа, балалыққа, елге, туған топыраққа, кейде тіпті жоғалып бара жатқан адамдықтың өзіне деген сағыныш болып сезіледі. Осы арқылы Шөмішбай Сариев поэзиясы жеке тағдыр аясынан асып, ұлттық сезім деңгейіне көтерілді.
Ақын шығармашылығына үңілген жан оның тек сөз шебері емес, адам жанының иірімдерін терең түсінген суреткер екенін аңғарады. Ол адамның ішкі әлемін сыртқы көрініспен емес, ішкі толғаныспен аша білді. Қарапайым ғана бір көріністің астарына үлкен мағына сыйғызатын. Бір қарағанда жеңіл оқылатын өлеңнің өзінде өмірдің тұтас философиясы жататын. Бұл оның ой тереңдігін аңғартады. Бірақ ол тереңдік ешқашан оқырманға ауыр салмақ болып түскен жоқ. Керісінше, оқырманды өзімен бірге ойлантып, өзімен бірге мұңайтып, өзімен бірге жұбататын қасиетке ие болды.
Шөмішбай Сариевті замандастары неге ерекше құрметтеді деген сұраққа жауап іздесек, мұның бір ұшы оның адамдық болмысына барып тіреледі. Өнер адамының шынайы биігі тек жазғанымен ғана өлшенбейді, оның кісілігімен де бағаланады. Шөмішбай ақын туралы естеліктерде оның кішіпейілдігі, парасат-пайымы, елгезектігі, сөзге адалдығы, адамға деген құрметі жиі айтылады. Бұл бекер емес. Өйткені шын таланттың табиғатында тәкаппарлықтан гөрі тазалық басым жатады. Ол маңайына жылу шашатын тұлға болды. Жастарға қамқор, ағаларына ізетті, замандастарына сыйлы бола білді. Оның поэзиясындағы жылылық пен адамдық үн өмірдегі болмысынан бөлек емес еді.
Бүгінгі әдеби ортада кейде көп жазу бар да, көптің жүрегіне жету аз сияқты көрінеді. Ал Шөмішбай Сариев сол сирек қасиеттің иесі еді: ол көптің жүрегіне жол таба алды. Себебі ол халықтың атынан сөйлеуге тырысқан жоқ, халықтың өз жүрегімен сөйлей білді. Оның өлеңінен оқырман өзін тауып отырды. Бірі өз махаббатын көрді, бірі өз мұңын көрді, бірі өз анасын, өз ауылын, өз сағынышын таныды. Міне, ақынның шынайы жеңісі де осында. Халық ақынды жаттамайды, сезінеді. Шөмішбай ақынды қазақ оқырманы дәл осылай сезінді.
Ақын мерейтойы – құр мадақ айтатын сәт емес. Бұл – оның шығармашылық мұрасын жаңаша бағамдайтын уақыт. Шөмішбай Сариевтің 80 жылдығы бізге бір шындықты еске салады: әдебиет – уақыт өлтіретін ермек емес, ұлтты сақтайтын рухани тірек. Ақындар халықтың ішкі әлемін қорғайды. Өлең – адамның жанын қатыгездіктен арашалайды. Ал Шөмішбай ақын поэзиясы дәл осындай қорғаныш қызметін атқарды. Ол адамның жүрегін жұмсартты, сезімін тәрбиеледі, сұлулыққа іңкәр етті. Қазір ақпарат тасқыны күшейіп, сөздің қадірі кеміп бара жатқандай көрінетін заманда мұндай ақындардың мұрасы тіпті қымбат.
Біз кейде ұлт руханиятын алып эпостармен, ірі романдармен ғана өлшеуге бейімбіз. Бірақ кейде бір шумақ лирика тұтас буынның жадында қалады. Кейде бір әннің сөзі ғасырлық сағынышты арқалап кетеді. Кейде бір ақынның жұмсақ үні елдің ең нәзік сезімін оятады. Шөмішбай Сариев әдебиеттегі дәл осы нәзік кеңістіктің иесі болды. Оның поэзиясы – айқайсыз асқақтықтың поэзиясы. Оның жыры – жан жарасын тырнамайтын, бірақ жүрекке терең жететін жыр. Оның мұрасы – қазақ әдебиетінің сыршыл алтын қорындағы бағалы қазына.
Шөмішбай ақынның есімі аталса, қазақ өлеңінің әуезі, қазақ әнінің тынысы, қазақ көңілінің мұңы мен қуанышы қатар еске түседі. Бұл – сирек ақынға берілетін қасиет. Өйткені ол тек жазған жоқ, ол елдің жан дүниесіне қызмет етті. Оның қаламынан туған әрбір көркем жол уақытпен бірге өзгеріп кететін өткінші сөз емес, ұлттың рухани кеңістігінде орны бар, ғұмыры ұзақ дүние болды. Мұндай ақындар әдебиет тарихында ғана қалмайды, халықтың жүрегінде қалады.
Бүгін біз Шөмішбай Сариевтің 80 жылдығын атап өте отырып, оның алдындағы перзенттік парызымызды да сезінуіміз керек. Ол – ақын мұрасын тек мерейтойлық мінберлерде ғана емес, күнделікті рухани өмірімізде жаңғырту. Оның өлеңдерін қайта оқу. Оның ән мәтіндерінің мәніне қайта үңілу. Жастарға таныту. Мектептерде, жоғары оқу орындарында, әдеби кештерде ақынның сыршыл әлемін кеңінен насихаттау. Өйткені Шөмішбай Сариев шығармашылығы – өткеннің сарқыншағы емес, бүгінге де, ертеңге де қызмет ететін тірі мұра.
Қазақтың талай ақыны бар, бірақ әр ақынның әдебиеттегі орны әртүрлі. Бірі биік ойымен ерекшеленеді, бірі өр мінезімен, бірі күрескер рухымен, бірі сыршылдығымен. Ал Шөмішбай Сариевтің орны – жүрекке жақындығында. Ол қазаққа жақын ақын болды. Қазақы сезімге жақын болды. Содан да оның жыры алыстамайды. Жылдар өтсе де ескірмейді. Себебі адам жаны ескірмейді, сағыныш ескірмейді, махаббат ескірмейді, туған жерге деген іңкәрлік ескірмейді. Ал осы мәңгілік тақырыптарды шынайы жырлаған ақынның сөзі де мәңгі жасайды.
Шөмішбай Сариевтің 80 жылдығы – бір ақынның мерейтойы ғана емес, сөзге деген құрметтің мерейтойы. Бұл – өлеңге деген сағыныштың мерейтойы. Бұл – қазақы сезімнің, қазақы сырдың, қазақы әуездің мерейтойы. Артында өлмейтін өлең, ел жадынан өшпейтін есім, жүректерде жаңғырып тұратын әсем үн қалдырған ақынға көрсетілер ең үлкен құрмет – оның мұрасын ұмытпау. Шөмішбай ақынның жыры да, рухы да қазақпен бірге жасай береді. Өйткені шын ақын өмірден кетсе де, халықтың жан дүниесінен кетпейді.
Шөмішбай Сариев – өлеңді өміршең еткен ақын. Ал оның 80 жылдығы – сол өміршеңдіктің, сол рухани биіктің, сол сырлы әлемнің тағы бір мәрте айқындалған тұсы. Халқы барда ақынның аты өшпейді. Жыры барда ақынның рухы сөнбейді. Шөмішбайдың жыры – қазақтың жүрегіндегі сөнбейтін шырақ.
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!