Қазақстанда жыл сайын шамамен 4,5 млн тонна тұрмыстық қалдық пайда болады. Соңғы бес жылда бұл көлем жыл сайын орта есеппен 200 мың тоннаға көбейіп келеді. Соған қарамастан қайта өңдеу кәсіпорындарына жарамды шикізат жетіспейді. Қоқыс полигондары толып жатқанда зауыттардың материал іздеуі бір қарағанда түсініксіз көрінуі мүмкін.
Елімізде тұрмыстық қалдық сақтайтын 2911 ресми орын бар. Соның небәрі 20%-ы экологиялық және санитарлық талаптарға сай келеді. Қоқыстың 35–40%-ын органикалық қалдықтар, 16%-ын пластикалық бөтелкелер, 11%-ын қағаз бен картон, 9%-ын шыны қаптамалар құрайды.
Негізгі мәселе қоқыстың үйден шыққан сәттен бастап араласып кетуінде жатыр. Тамақ қалдығы, қағаз, пластик пен шыны бір контейнерге түседі. Қағаз суланып, пластик ластанып, қайта пайдалануға жарамды материал сапасын жоғалтады. Бөлек жиналғанда құны бар зат полигонға жеткенше кәдімгі қоқысқа айналады.
2021 жылы елімізде пайда болған 4,2 млн тонна қалдықтың 21,1%-ы сұрыпталып, қайта өңделген. 2025 жылы тұрмыстық қалдық көлемі 5 млн тоннаға жуықтап, оның 1,5 млн тоннасы немесе 30,6%-ы сұрыптау мен қайта өңдеуге жіберілді. Үкімет бұл көрсеткішті 2030 жылға қарай 40%-ға жеткізуді жоспарлап отыр.
Саланы дамыту үшін 374,8 млрд теңгенің 68 жобасы мақұлданған. Соның 30-ына 116 млрд теңге жеңілдетілген қаржы бөлінді. Қазір 12 жоба аяқталып, 122 арнайы техника сатып алынған. Жылына 140 мың тонна қоқыс сұрыптайтын желілер және 18,3 мың тонна қалдық өңдейтін өндірістер іске қосылды.
Алайда зауыт салу мәселені толық шеше алмайды. Кәсіпорын тұрақты жұмыс істеуі үшін таза әрі сұрыпталған шикізат үздіксіз жеткізілуге тиіс. Қазақстандағы алыс қашықтық пен шашыраңқы орналасқан елді мекендер аз көлемдегі қалдықты жинау мен тасымалдауды қымбаттатады. Кейбір отандық кәсіпорындар қажетті қайталама шикізатты көрші мемлекеттерден сатып алуға мәжбүр.
— Полигонда тұрғанда қоқыс көп көрінеді. Бірақ қайта өңдеуге жарамдысы аз, — деді «Эко-DUMP» компаниясының директоры Мариям Әбішева.
Бұған дейін бірқатар өңірде құрғақ және аралас қалдықтарға арналған екі бөлек контейнер қойылған. Тұрғындар қоқысты бөліп салғанымен, тасымалдаушы компаниялар екі контейнердің ішіндегісін бір көлікке тиеп әкеткен жағдайлар кездескен. Себебі қалдықты бөлек тасымалдауға экономикалық ынталандыру болмаған.
2026 жылдың басында төлем ережелері өзгертілді. Енді тасымалдаушы компания қайта өңдеуге жарайтын қалдықты бөлек жинап, сұрыптау орнына өткізгенін растаса, қосымша төлем ала алады. Астанада қағаз, пластик пен шыныны тұрғын үйлердің ауласынан жинауға ПИК пен МИБ-ті қатыстыру тетігі де сыналып жатыр.
Қайта өңдеуге келмейтін қалдықтарды электр энергиясын өндіру үшін пайдалану жоспары бар. Астана, Алматы және Шымкентте қоқысты термиялық әдіспен өңдейтін кәсіпорындар салу жөнінде қытайлық инвесторлармен келісім жасалған. Мұндай зауыттарға пайдалы материалдар сұрыпталып алынғаннан кейін қалған қалдық жіберіледі.
Қазақстандағы қоқыс мәселесін бір зауыт немесе бірнеше жаңа контейнер шешпейді. Қалдықты үйден бөлек жинаудан бастап, тасымалдау, сұрыптау, өңдеу және дайын өнімді өткізуге дейінгі тізбек толық жұмыс істеуі қажет. Бір буын үзілсе, қайта пайдалануға болатын материалдың өзі полигонға кетеді.
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!