Сырдың суы сарқылса, күріштен кейінгі кәсіп қандай?

Қызылорда облысын күрішсіз елестету қиын. Бұл дақыл Сыр өңірінің тек экономикасы емес, мәдениеті мен болмысына да айналған, облыстың ақ маржаны атанып, талай отбасының дастарқанына нәпақа болып, мыңдаған адамды жұмыспен қамтып келеді. Алайда соңғы жылдары осы тірлік көзінің астында бір алаңдатарлық сұрақ тұнып тұр. Сырдарияның суы жылдан-жылға азайып бара жатса, суды ең көп қажет ететін күріш кәсібі қашанға дейін осы қалпында сақталады? Бұл сауал ендігі болжам емес, өйткені облыстағы күріш егісі жыл санап шегеріліп, оның көлемі ресми түрде шектеліп, балама дақылдар туралы әңгіме күн тәртібінен түспей тұр. «Сонда суы тапшы өңірдің күрішші диқаны ертең не егеді?» деген сұрақтың жауабын бүгіннен бастап іздеген  жөн.

ЖЫЛ САЙЫН КҮРІШ ЕГІНІН АЗАЙТУ БОЙЫНША ТАПСЫРМА БЕРІЛЕДІ

Күріш егісінің шегеріліп бара жатқаны енді жасырын дерек емес, нақты сандармен бекігені ақиқат. 2022 жылы Қызылорда облысында су тапшылығына байланысты күріш егісі 19,6 мың гектарға қысқартылды, оның орнына малазық­тық дақылдар көлемі ұлғайтылды. Кейінгі жылдары бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2026 жылдың көктемінде Үкімет деңгейінде өткен жиында Қызыл­орда облысында күріш егістігін тағы 8,5 мың  гектарға  қысқарту мәселесі қаралды. Қазіргі ресми межеге сәйкес, биылғы вегетация кезеңінде облыста күріш егісінің көлемі 70 мың гектардан аспауы тиіс деп бекітілді. Бұл шешім­нің артында нақты есеп тұр, Су ресурстары және ирригация министрлігі өңірге суару маусымына небәрі 3,2 миллиард текше метр су лимитін белгіледі,  ал осы судың аясында бұрынғыдай ауқымды  күріш егу  мүмкін  емес.

Шектеулер тек көлеммен ғана тоқтаған жоқ. Енді күріш егуге болатын жер де нақтыланды. Ресми ережеге сәйкес, «Достық» мемлекет­аралық каналы бойында күріш егуге мүлде ты­йым салынды, дақылды тек Қызылқұм каналы бойын­да және су  үнемдеу технологияларын қолдану арқылы ғана өсіруге рұқсат етіледі. Бұл ретте су лимитін бұзып, келісімшартсыз су пайдалан­ған немесе дақылды өз бетінше ылғал көп қажет ететін түрге ауыстырған шаруаларға қатысты санкциялар да енгізілді. Сөйтіп мем­лекет су тапшылығына жауап ретінде күріш кәсібін біртіндеп «ауыздықтау» саясатын ұстанып  отыр, ал бұл саясаттың салмағы тікелей Сыр  өңірінің  диқанына  түседі.

КҮРІШ  НЕГЕ  СУДЫҢ  СОРЫН  ТАРТАДЫ?

«Күрішке неге мұншама су керек?» деген сауал орынды. Күріш атызы шарықтаған кезде тұтасымен суға бастырылып тұрады, дақыл өсу кезеңінде ұзақ уақыт су астында болады. Деректерге сүйенсек, әдетте күрішке тоқсан күн бойы үздіксіз су жіберіледі, дәл осы себептен ол суды ең көп ішетін дақыл саналады. Бір өңірдің бар суының басым бөлігін бір ғана дақыл сіңіріп жатқанда, су тапшылығы күшейген сайын ең алдымен сол дақылға назар аударылатыны заңды. Сондықтан су үнемдеу науқаны басталғанда бірінші болып күріш пен мақта сияқты суды көп қажет  ететін  дақылдардың алқабы қысқартылды. Бір қарағанда мұның логикасы қарапайым, су аз  болса, суды  көп ішетін  дақылды  азайту  керек сияқ­ты. Алайда мәселенің астарына үңілген сайын оның мұншалықты қарапайым емес­тігі  айқындала  түседі.

КҮРІШ  ЖЕРДІ  СОРЛАНУДАН САҚТАП  ТҰР. ПАРАДОКС.

Күріш кәсібін қорғаушылардың ең салмақты уәжі топыраққа қатыс­ты. Сыр өңірінің жері ежелден сор­таң, тұзды келеді, ал күріш атызына жіберілген мол су сол тұзды жуып, топырақты сорланудан сақтап тұ­ра­ды. Бұл – агрономдар  жақсы  біле­тін, бірақ көпшілік ескере бермейтін пара­докс.

Бұл пікірді су ресурстары саласының маманы, климаттың өзгеруі жөніндегі сарапшы, «Қазақстанның су серіктестігі» қоғамдық қорының үйлестірушісі Құралай Яхиева да ашық қолдайды. Оның түсіндіруінше, су жетпей жатса басқа дақыл егейік дегенді көбі айтқанымен, жер ресурстары саласының мамандары бұл  оңай  шешіммен  келіспейді.

– Қызылорда облысының жері сор­таң, егер күріш емес, басқа бір дақыл егетін болса, жер одан бетер сор тартады, — дейді  сарапшы.

Маманның пайымынша, дәл осы себептен күрішті жай ғана басқа дақылмен алмастыра салу мүмкін емес, өйткені күріш атызына жібе­рілген мол су жердің тұзын жуып, топырақ­ты тіршілікке жарамды күйде ұстап тұрған бірден-бір тетік болып  отыр.

Бір кездері Қызылорда облысының ауыл шаруашылығы саласындағы мамандар осы мәселені ашық көтерген еді. Олардың cөзінше, Қызылорда облысының егіншілік саласы табиғи-климаттық және топырақ жағдайына байланысты ауыспалы егістік жүйесіне негізделген, сондықтан өңірдің топырақ құрамына сәйкес егін шаруашылығында пайдаланылған судың басым бөлігі топырақ тұздылығын шаюға жұмсалады. Яғни күрішке жіберілген су тек дақылды суарып қана қоймайды, соны­мен бірге жердің астындағы тұзды жуып, топырақты тіршілікке жарамды  күйде  ұстап  тұрады.

Жердің құнарсыздануы жайын ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы Әсет Тоқтамысов нақты сандармен дәлелдейді. Ғалымның дерегінше, Қызылорда  облысында­ғы 270 мың  гектар  суармалы  жер­дің  190 мыңы ғана пайдаланы­лып, қалған 60 мың гектардайы бал­шықтанып, шалшықтанып, қайта тұзданып, жалпы айналымнан шығып  қалған. Сондықтан топырақ­ты сақтаудың дәл жолы ретінде ол ауыспалы егіс тәртібін ұсынады, екі жыл күріш еккеннен кейін бір жыл түйежоңышқа егу  арқылы жерді демалдырып, құ­нарын қалпына  келтіруге  болады.

Бұл – тек жергілікті диқанның байқауы емес, әлемдік аграрлық ғылым дәлелдеген заңдылық. Күріш атызын мол сумен басу арқылы топырақ­тың тұзын шаю тәсілі тұзды жерлерде күріш өсіретін барлық елде қолданылады. Оңтүстік Корея ғалым­дарының жуырда жүр­гіз­ген зерттеуінде  теңіз  жағалауын­дағы тұзды жерлерде дәл осы суару арқылы шаю әдісімен артық тұз кетірілетіні, соның арқасында ондай жерде  күріш өсіруге болатыны нақты көрсетілген. Тұзға төзімді күріш сорттарын зерттеген тағы бір халықаралық еңбекте тұзды топырақта егін өсірудің ең кең тараған тәсілі судың көмегімен тұзды шаю, яғни жиі суару арқылы тұзды жуып кетіру екені, бірақ су тапшылығы күшейген өңірлерде дәл осы тәсілге арқа сүйеудің қиындай түсетіні атап өтілген. Демек Сыр өңіріндегі дилемма жалпыәлемдік мәселенің бір көрінісі ғана, су тапшылығы мен жердің сорлануы арасындағы тепе-­теңдік – бүкіл тұзды аймақтың ортақ басын  ауыртар  түйткілі.

Осыдан мынадай қайшылық туындайды. Егер су үнемдеу үшін күріштен біржола бас тартса, су шынымен үнемделуі мүмкін, бірақ сонда жердің тұзын жуатын тетік те жоға­лады. Нәтижесінде топырақ сор­ланып, тозып, келесі дақылдардың өзіне жарамсыз болып қалу қаупі бар. Сөйтіп Сыр диқаны нағыз екі оттың ортасында тұр. Бір жағынан су тапшы болғандықтан күрішті азайту керек, екінші жағынан күрішті азайт­са, жер сорланып кету қау­пі төне­ді. Дәл осы дилемма күріш мәселесін қарапайым арифметикадан күрделі теңдеуге  айналдырады,  өйткені мұнда  судың  да, жердің  де  тағдыры  қатар  шешіледі.

БАЛАМА  БАР, БІРАҚ  ОҢАЙ  ЕМЕС

Күріштің орнын баса алатын дақылдар жоқ емес. Соңғы жылдары Қызылорда облысында егіс құры­лымын әртараптандыру белсенді қолға алынып, күріштің орнына су аз сіңіретін дақылдар егіле бастады. Олардың қатарында малазықтық дақылдар, жүгері, мақсары, күнбағыс, арпа, бидай, картоп пен бақша дақылдары бар. Облыстың ресми деректеріне сүйенсек, соңғы кезде дәндік жүгері, күнбағыс, мақсары, сорго сияқты дақылдардың егіс көлемі ұлғайып, картоп, көкөніс, бақша дақылдарынан да біршама өнім алынып жүр. Сандарға қарасақ, кейбір баламаның өнімі де көңіл толар­лық, мысалы сүрлемдік жүгеріден гектарына 95 центнерге дейін өнім жиналған кездер болды. Демек балама дақыл деген – нақты егіліп, өнім  беріп  жатқан  тәжірибе.

Бір кездері Сырдария ауданындағы «Ақжарма» шаруашылығының басшысы Марат Бисенов дәл осы мәселені ашық көтерген еді. Оның пайымынша, билік су тапшылығын көрші елдермен келіссөз арқылы шешу­дің орнына, оңай жолды таң­дап, диқанға күріш екпеу туралы бұйрық  беріп  отыр.

– Трансшекаралық өзен бойынша көрші елдермен мемлекетаралық деңгей­де келіссөздер жүргізудің орнына біз жай ғана күріш екпеу туралы бұйрық беруді жөн көрдік. Мұны қалай айтуға болады? Күріш өсіру – бұл аймақ халқының 60 пайызына жуығы үшін жұмыс. Күрішшілер ауылдарда нысандар салады, мектептер мен медицина­лық орталықтарға қолдау көрсетеді, аз қамтылған отбасыларға көмектеседі, басқа да салаларды дамыта­ды, — дейді  Марат  Бисенов.

Фермердің сөзінде шындық бар, өйткені балама дақылға көшу қағаз жүзінде ғана оңай көрінеді. Іс жүзінде күріштен басқа дақылға ауысу үшін жаңа техника, жаңа тұқым, жаңа білім, тіпті өнімді өңдейтін бөлек  қондырғы  керек, ал мұның бәрі орасан қаржы мен  уақытты талап етеді. Сыр өңірінің бар инфрақұрылымы ондаған жыл бойы тек күрішке бейімделіп қалыптасқан, оны бір маусымда басқа дақылға бұру мүмкін емес. Сол себепті балама дақылға көшу диқан үшін тек агрономиялық емес, ауыр экономикалық тәуекел  де  болып  отыр.

ҒЫЛЫМ  НЕ  ДЕЙДІ?

Бұл түйткілдің бір ұшы ғылымның қолында тұр, өйткені ең дұрыс шешім күріштен бас тарту емес, оны аз сумен өсіруді үйрену болуы мүмкін. Дәл осы бағытта Қызылорда облы­сындағы Ыбырай Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты жұмыс істеп жатыр. Бұл институттың тарихы тереңде, өйткені қызылордалық атақты диқан, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері Ыбырай Жақаев әлі кеңес заманында, 1947 жылы күріштің әр гектарынан 171 центнер өнім алып, дүниежүзілік рекорд жасаған еді. Бүгін­де сол дәстүрді жалғастырушы ғалымдар судың тапшылығына ла­йық  жаңа  шешім  іздеп  жатыр.

Соңғы ізденістің бір жемісі су аз сіңіретін жаңа күріш сорты болды. Инс­титут ғалымдары жаратқан жаңа сорт жергілікті күн райы мен топыраққа толық бейімделіп, бар болғаны 105-110 күнде пісіп жетіледі, әрі барлық агротехникалық талап орындалғанда гектарынан 80-85 центнерге дейін өнім беруге қабілетті. Институт басқармасы төрағасының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары Жанұзақ Байманов бұл бағыттың маңызын  ашық  түсіндіреді.

– Қазақстанның оңтүстік өңірлеріндегі су шаруашылығы жағдайы суды үнемдеудің жаңа тәсілдерін іздеу­ді және әзірлеуді қажет етіп отыр. Әлемдік климаттың өзгеруін ескерсек, осындай жаңа дақыл түрлері бұрыннан өсіріліп жүрген суды көп қажет ететін сорттарға жақсы балама бола  алады, — дейді  ғалым.

Жаңа сорттардың қатарында «Сыр сұлуы» аталатын күріш ерекше орынға ие. Бұл сорт жергілікті ауа райы мен топыраққа толық бейімделіп, небәрі 105-110 күнде пісіп жетіледі, ал қазір өңірде өсіріліп  жүрген ресейлік сорттарға  толық  пісу  үшін 120-125 күн қажет. Демек отандық  сорттың  өзі-ақ су  жіберілетін  мерзімді біршама  қысқартады.

Бұдан бөлек қазақ ғалым­дары Су ресурстары және ирригация министр­лігімен бірлесіп, топырақ­тағы ылғалды ұзақ сақтайтын венгр­лік Water Retainer препаратын сынап жатыр, оның алғашқы нәтижесі таңғаларлық. Бұл сынаққа төрт ғылыми-зерттеу институты қатыс­қан, ал қорытынды судың айтарлықтай  үнемделетінін   көрсеткен.

– Сынақ нәтижесінде препарат күріштің өсу кезеңін қысқартып, суды айтарлықтай үнемдеуге мүмкіндік береті­ні анықталды. Әдетте күрішке 90 күн бойы су жіберіледі, ал бұл препар­атты қолданғанда бар болғаны 51 күн суару жеткілікті, — дейді  министр­лік  өкілі.

Бұл деген судың тура үштен біріндей үнемделуі, яғни ғылым күрішті мүлде жоймай-ақ оны аз сумен өсіру жолын ашып отыр. Қазірдің өзінде бұл препарат Алматы, Жамбыл, Қызыл­орда, Қарағанды, Ақмола және Жетісу облыстарындағы егістіктерде тәжірибе жүзінде қол­даныла  бастады.

ТАМШЫЛАТЫП  СУАРУ ТӘСІЛІНІҢ  ШАРАПАТЫ  ТИДІ

Ғылым тек жаңа сорт жаратумен шектеліп қалған жоқ, су үнемдейтін заманауи технология да егіске енуде. Қызылорда облысында егістікті автоматты жүйемен суару тәжірибесі басталды, мұндай заманауи құрылғы Қазақ күріш ғылыми-зерттеу инс­титутының тәжірибелік алқабына орнатылып, оған дәл сол «Сыр сұлуы» күріші егілді. Бұдан бөлек тамшылатып суару, жаңбырлатып суару, аквагель пайдалану сияқты су үнемдейтін тәсілдер де кеңінен қолданысқа еніп жатыр. Облыс басшылығы да бұл бағытты қолдай­тынын  білдіреді.

Бір кездері облыс әкімі су тап­шылығы жағдайында негізгі дақыл күріштің көлемін белгілі бір деңгейде тұрақтандырып, оның өнімділігін арттыру әрі суды үнемдеуге мүмкіндік беретін басқа дақылдардың көлемін ұлғайту қажеттігін атап өткен еді. Демек ресми ұстаным да күрішті біржола жою емес, оны ақылмен, үнеммен өсіру бағытына негізделген.

СОНЫМЕН,  КҮРІШ  КЕТСЕ,  НЕГІЗГІ  КӘСІП  ҚАНДАЙ  БОЛАДЫ?

Күріш мәселесін тек гектармен, текше метрмен өлшеуге болмайды, өйткені оның артында адамдардың тағдыры тұр. Күріш кәсібі Сыр өңірінде тек егін емес, тұтас бір өмір салты қалыптасқан шаруашылық көзіне айналғалы қашан. Облыс­та күріш өңдейтін зауыттар жұмыс істейді, мыңдаған адам осы салада еңбек етеді, ауыл тұрғындарының күнкөрісі тікелей осы дақылға байланысты. Егер күріш кәсібі күрт қысқарса немесе тоқтаса, бұл жұмыссыздыққа, ауылдың әлсіреуіне, ақыр соңында халықтың өңірден көшіп кетуіне әкелуі мүмкін. Бір кездері күріш өсіру Қызылорда облысы ауыл тұрғындарының өмірі екенін парламент мүшелеріне еске салған сарапшылар да болды, олар трансшекаралық өзен бойынша көрші елдермен мемлекетаралық деңгейде келіссөз жүргізудің орнына, жай ғана күріш екпеу туралы бұйрық берудің оңай жолға салынғанын сынаған еді. Бұл сын бекер емес, өйткені күрішті азайту шешімі қабылданғанмен, оның орнын толтыратын кәсіп пен жұмыс орны әзірге сол қарқынмен ашылып  жатқан  жоқ.

Дәл осы тұста мәселенің әлеуметтік қыры да айқын көрінеді. Күрішті азайту немесе балама дақылға көшу деген сөз жүзінде оңай, ал іс жүзінде ол – мыңдаған отбасының табысын, ауылдың тұрмысын, өңірдің болашағын қозғайтын ауыр шешім. Сондықтан бұл мәселені тек агроном мен су маманы емес, экономист пен әлеуметтанушы да бірге қарауы керек, өйткені әр гектар күріштің артында мыңдаған отбасы барын тағы тілге тиек еткен жөн.

Анығын айтсақ, «Күріштен ке­йін не егеміз?» деген сұраққа  жалғыз  жауап жоқ. Бұл сұрақтың жауабы бірнеше бағыттың ұштасуы­нан ғана шығады. Бір жағынан, су тапшылығы шындық болғандықтан, күріш егісін белгілі бір деңгейге де­йін қысқартып, балама дақылдарды көбейту қажет­тігі айдан анық. Екінші жағынан, күрішті мүлде жою­ға болмайды, өйткені ол – жердің сорын жуып, топырақты сақтап тұр әрі мыңдаған адамның нәпақасы. Сондықтан ең дұрыс жол ортада жатыр, ол – күрішті ақылмен азайтып, ғылым жаратқан су аз сіңіретін жаңа сорттар мен заманауи су үнемдеу технологиясын кеңінен енгізіп, сонымен қатар балама дақылдарға көшуді қаржылай, техникалық жа­ғынан қолдау. Мұның бәрі қатар жүргенде ғана Сыр өңірі күрішінен де, жерінен де, халқынан да айырылмайды.

Ең бастысы, бұл мәселені кеш болмай тұрып шешу керек. Бүгін су әлі бар, ғылым әлі ізденуде, балама әлі қолжетімді тұрғанда дұрыс жоспар құрса, Сыр диқаны ертеңгі күнге сеніммен қарай алады. Ал қол қусырып отырып, су біржола азайып, жер сорланып кеткен соң амал іздеу кеш болмақ. Сондықтан күріштен кейінгі өмірдің жоспарын дәл бүгін, су бар кезде сызып қойған жөн, өйткені өзеннің суы таусыл­май  тұрғанда жасалған әділ есеп қана  өңірдің бола­шағын сақтап қала алады. Сызба – осы, әрекет ету ғана қалды.

Ердәулет  СӘРСЕНҰЛЫ.

Коллаж бен инфографиканы жасаған  автор.