Құрбан айт – қадірлі мереке

Құрметті оқырман! Басылымның осы санындағы соңғы бетті Құрбан айт мерекесіне қатысты қызықты деректер мен жылы жазбаларға арнадық. Бұл беттен айт дәстүрі, бата, айттық, дастарқан әдебі және мерекенің мейірімге толы мәні туралы қысқа танымдық дүниелерді оқи аласыз. Құрбан айт қабыл  болсын!

Айтта ұмытылып бара жатқан әдеттер

Айт күні қазақ ауылында таңда ерте тіршілік басталатын. Үй іші тазаланып, дастарқан жайылып, балалар жаңа киімін киіп, үлкендер айт намазына бет алатын. Бұл күннің өзіне тән әдебі болған. Бірі үлкеннің батасын алуға асықса, бірі көрші үйдің есігін қағатын. Балалар айттық сұрап, қуанып қайтатын. Алыстағы ағайынға сәлем жолданатын. Ренжіскен адамдар бір-біріне жылы қабақ танытып, өкпе-назды ұзаққа созбау­ға тырысатын. Қазір сол әдеттердің біразы сиреп барады. Жақындарымызға дайын құттықтау жібере салуды әдетке айналдырдық. Дастарқан жаямыз, бірақ көрші шақырылмай қалады. Балаларға айт туралы айтамыз, бірақ айттықтың мәнін түсіндірмейміз. Ал айттың сәні осы қарапайым әрекеттерді орындауда жатыр. Бір сәлем, бір бата, бір табақ дәм, бір ауыз жақсы сөз мере­кенің жылуын артты­рады. Ұмытылып ба­ра жатқан әдеттерді жаңғырту үшін көп нәрсе керек емес. Үлкенге кіріп шығу, балаға мейірім көрсету, көршіге дәм апару, алыстағы туысқа арнайы хабарласу жеткілікті.

Қазақ  айтта  неге  үй  аралаған?

Айт күні үй аралау ағайынның амандығын түгендеу жолы болған. Бір үйдің есігін ашу арқылы адам сол шаңырақтың қуанышына ортақтасқан, жағдайын білген, үлкеніне сәлем берген, кішісіне көңіл бөлген. Ауыл өмірінде мұндай қатынас ел ішіндегі татулықты сақтап тұрған. Үй аралаудың тәрбиесі де бөлек. Бала үлкеннің үйіне қалай кіруді, қалай амандасуды, дастарқан басында қалай отыруды, батаға қалай қол жаюды көріп өскен. Қазір көп нәрсе өзгерді. Қаладағы пәтерлердің есігі көрші үшін жабық, адамдар асығыс, құттықтау тек телефонмен шектеледі. Десе де, айттың көркі сол қалпында, адам адамға арнайы барған кезде мерекенің лебі сезіледі. Біреудің үйіне кіріп, «айт қабыл болсын» деп тілек айту – көңілдің белгісі. Ал көңіл бар  жерде  ағайындық  суымайды.

Айттық  сұрау  әдебі

Бұрын айтта балалар үшін ерекше қуанышты күн болатын. Әлі де солай болуы керек. Олар таңертеңнен бастап жақсы киімін киіп, көрші-қолаң­ның, ағайынның үйіне барып айттық сұрайтын. Бір үй кәмпит беретін, бір үй бауырсақ ұстататын, енді бірі азын-аулақ ақша ұсынатын. Бұл дәстүр баланы көпшілікпен араласуға үйретеді. Ол үлкенге сәлем беруді, тілек айтуды, үйге кіргенде өзін ұстауды үйренді. Үлкендер де баланың көңілін қалдырмай, мерекенің қуанышын сезіндіретін. Қазір айттық сұрау сиреп кетті. Кей жерде мүлде ұмытылды. Дегенмен, оны қайта жаңғырту қиын емес. Балаға бір тәтті беріп қана қоймай, «айт қабыл болсын» деп айтуға, бата тыңдауға, үлкен­ге құрмет көрсетуге үйретсек, айттың балалық  қуанышы  қайта  оралатынына  сенеміз.

Құрбан  айт  дастарқанында  еттен  бөлек  не  тұруы  керек?

Айт дастарқаны дегенде көп адамның ойына ет, бауырсақ, тәтті, шай келеді. Рас, мерекеде үйдің дастарқаны жайылғаны жарасады. Бірақ айт дастарқанының берекесі тағамның көптігімен өлшен­бейді. Оның үстінде жылы сөз, жақсы тілек, үлкеннің  батасы,  баланың  қуанышы,  қонаққа деген құрмет тұруы керек. Кейде мереке дайындығы дастарқан қамымен ғана шектеліп кетеді. Үй иесі шаршайды, қонақ қысылып отырады, ысырап көбейеді. Айттың әдебі мұндай асыра сілтеуді қаламайды. Дастарқан қарапайым болса да, көңіл кең болғаны дұрыс. Бір кесе шайдың өзі ықыласпен ұсынылса, мереке сәнін табады. Бұл күні үйге келген адам тойып кетуден бұрын, жақсы сөз естіп, көңілі  көтеріліп  қайтқаны  абзал.

Мереке  күні  реніш  ұстауға  бола ма?

Айттың бір қасиеті – адамды ішкі есепке шақырады. Кіммен салқын сөйлесіп жүрміз? Кімнің көңілін қалдырдық? Қай туысқа көптен хабарласпадық? Қай көршінің амандығын сұрамадық? Мереке осы сұрақтарды алдымызға қояды. Реніш ұзақ сақталса, адамның өзіне де салмақ салады. Кейде бір ауыз сөз жетпей тұрады. Бір қоңырау, бір  сәлем,  бір «айт қабыл болсын»  деген  тілек  талай  мұзды  жібітуі мүмкін. Әсіресе, аға­йын арасындағы ренішті айт күндері соза беру­дің қаже­ті жоқ. Кешірім сұрау – кішірею емес, көңілді та­зарту. Ал кешіре білу – жүректің кеңдігі. Айт  осындай  кеңдікке  бастайды.

Ет  таратудың  тәмсілі

Құрбан айтта сойылған малдың еті бірнеше үйдің дастарқанына жетеді. Бір бөлігі өз шаңыра­ғына, бір бөлігі ағайынға, көршіге, тағы бір бөлігі мұқтаж жандарға беріледі. Осы қарапайым үлестірудің ішінде үлкен әлеуметтік мән бар. Бір табақ ет арқылы адамдар бір-бірінің жағдайын еске алады. Қоғамдағы мейірім кейде осындай әрекеттен басталады. Бір отбасыға апарылған ет сол күнгі дастарқанын толтырады. Жалғыз ілікті қарияға жеткізілген сыбаға оның елеусіз қалма­ғанын сездіреді. Көпбалалы үйге берілген дәм бала­лардың қуанышына айналады. Құрбандықтың мәні де осы бөлісуде. Несібе бір шаңырақта тұрып қалмай, бірнеше адамның көңіліне жеткенде  айттың  шуағы  кеңейеді.

Құрбан айтта балаларға не үйретеміз?

Балалар мерекені үлкендердің әрекеті арқылы түсінеді. Оларға ұзақ уағыз айтудың қажеті жоқ. Айт күні үйдің тазаланғанын, дастарқан жайыл­ғанын, үлкендердің сәлемдескенін, еттің мұқтаж адамға берілгенін, көршіге дәм апарылғанын көрсе, бала мерекенің мәнін сезінеді. Бұл күні балаға ең алдымен мейірім үйретіледі. Үлкенге сәлем беру, батаға қол жаю, келген қонаққа ізет көрсету, өзіне берілген айттыққа қуану, басқа баланың да қуанышына ортақ­тасу – бәрі тәрбие. Құрбандық туралы түсіндіргенде де баланың жасын ескерген дұрыс. Оны қорқытпай, бұл күннің бөлісу, көмектесу, шүкір айту мерекесі екенін жеңіл тілмен айт­қан  жөн. Бала  айттан  қорқыныш  емес,  жылылық  сезінуі  керек.

Айтта ысыраптан ада болу керек!

Мереке  келгенде  дастарқанның  мол болғанын қалаймыз. Қонақ келсе, қысылмасын дейміз. Бұл – қазақы ниеттің кеңдігі. Бірақ кейде осы ниет ысырапқа ұласып кетеді. Артық дайындалған ас желінбей қалады, дастарқан бәсекеге айналады, үй иесі мереке қуанышынан бұрын әуре-­сарсаңға түседі. Айттың берекесі көп шығынмен келмейді. Береке – орнымен жасалған іс, таза ниет, бөліскен дәм, айтылған жақсы сөз. Мерекеде қарызға батып, дастарқанды шамадан тыс толтырудың қажеті жоқ. Қарапайым дастарқан да көңілмен жайыл­са, құтты болады. Артық ас ысырап болғанша, мұқтаж үйге жеткені қайырлы. Айт адамды молшылыққа ғана емес, өлшем мен жауап­кершілікке де  үйретеді.

Қазақ айтта былай бата берген…

Айт күні бата сұрау – қазақтың әдемі әдебінің бірі. Үлкендер балаға, жас отбасыларға, үй иеле­ріне жақсы тілек айтып, қол жайған. Батаның ішінде амандық, береке, ынтымақ, ұрпақтың жақсылығы, елдің тыныштығын тілеген сөздер болған. Мұндай тілек үлкеннің жүрегінен шыққан ниет ретінде қабылданады. Бүгін де айтта бата беру дәстүрін ұмытпаған жөн. Әсіресе  балалар үлкеннің   батасын  естіп  өссе,  сөздің қадірін біледі.  «Өркенің  өссін», «шаңырағыңнан шаттық кетпесін», «елге сыйлы азамат бол» деген тілектер бала­ның көңілінде ұзақ сақталады. Бата – мерекенің рухын тереңдететін қазына. Айт дастарқанына  ас  қана  емес, осындай  жақсы  сөз  де  керек.

Құрбандық  шалмасаң  да, айттан  құр  қалмайсың

Құрбан шалуға әр адамның жағдайы келе бермейді. Бірі қаржысын есептейді, бірі денсаулығына қарайды, бірі басқа себеппен орындай алмайды. Мұндайда адам өзін мерекеден тыс қалғандай сезінбеуі керек. Айттың шуағы құрбандық шалумен ғана шектелмейді. Бұл күні ата-анаға сәлем беру, туысқа хабарласу, көршіге дәм апару, жалғызілікті жанның көңілін сұрау, балаға қуаныш сыйлау, ренжіскен адаммен татуласу да – сауапты іс. Мүмкіндігі бар адам құрбанын шалады, мүмкіндігі жоқ адам қолынан келген жақсылығын жасайды. Айттың кеңдігі осында. Жақсылықтың үлкен-кішісі болмайды. Шын ниетпен жасалған бір жылы сөздің өзі адамның көңіліне мереке сыйлайды.

Дайындаған Е.СӘРСЕНҰЛЫ.

Фото: Жасанды интеллект