Әдеп

Қазақ балалары үшін. Ақмола облысы, Көкшетау уезі, Қотыркөл  ауылы,  Мухам­мед  Салим  бин әл қажы Ғабдырахман Қасымовтың сыры. 1907 жыл, 11 февраль. «Сабах» кітапханасы, Қазан, 1907 ж.

Бисимилла рахман рахим!

Оқып қал, ай балалар, жас шағыңда,

Оқуға уақыт кеңдік бар шағыңда.

Ендігі заманға оқу керек,

Оқусыз өнер тапқан адам бар ма?

Оқуды оқымасаң – жамандығың,

Оқудың қайда көрдің жаман жерін?

Оқуды оқып жүріп біле алмасаң,

Жалқаулық, ақылсыздық, шабандығың.

Бұл оқу керек болар қайда болсаң,

Көп болар керек жері бай да болсаң.

Жазарсың ісіңді өз қолыңменен,

Байлық пен мал жүргізіп, сауда қылсаң.

Бұл оқу керек болар кедей болсаң,

Бір байдың баласына малай болсаң.

Болсаң да қанша кедей орның төрде,

Оқуда тентек болмай жақсы оқысаң.

Оқиық, ай балалар, көңіл қойып,

Жүрерміз оқу білсең біздер тойып.

Оқусыз жөн болмайды надан болсақ,

Жүрерміз бейнет пенен қатып солып.

Боларсың оңды кісі оқу білсең,

Дүниеде тірлік қылып, өмір сүрсең.

Мұқтаж боп еш нәрсеге сен тұрмассың,

Ойнамай сабағыңда жақсы болсаң.

Көреді сені жақсы ата-анаң,

Дұға қылар болсын деп ізгі адам.

Ойнамай сабағыңды болып барсаң,

Береді ет пенен қымыз тағы саған.

Малыңды жақсы көрер ойнамасаң,

Бейсенбі жұмалықтан бос қалмасаң.

Үйретер қайта-қайта сабағыңды,

Әр уақыт батасынан бос тұрмасаң.

Тағы да басқаларды жақсы көрсін,

Әдепті мінезің де жақсы болсын.

Көрген жан әдебіңді тамаша қып,

Баласын қызыққаннан о да берсін.

Сонымен барша халық жақсы көрер,

Оқымаған надан бала жер боп жүрер.

Қызығып басқа кісі сізді көрген,

Баласын оқытуға о да берер.

Солайша әр адам үлгі алады,

Дін ғылым мен үйренусіз кім қалады?

Дүние ахретінен хабары жоқ,

Бақытсыз сорлы адам сол болады.

Оқысаңдар боларсың биік жақсы адам,

Әр істе мұқтаж болар әркім саған.

Сонымен табылады адамдығың,

Кісі ақысын жемесең – адалдығың.

Болып тұрып ақылмен іс қылсаңыз,

Ең ақымақ болады надандығың.

Пайғамбар хақ, Алланы бір біліңіз,

Орысша, мұсылманша тіл біліңіз.

Қазіргі күнімізге қарағанда,

Қазақты еш жарықсыз түн бе деңіз.

Дұшпанның табасынан сақтанайық.

Жүрмесін оқығандар мазақ қылып,

Қараңғыдан шығайық жарық жаққа,

Алыңдар бұ сөзімді ақылмен жатқа.

Білгенінше насихат жазып берген,

Рақмет айтып өтіңдер Қасымовқа.

БІРІНШІ: АТА-АНА.

Ай, ақылды, жақсы балалар! Сіздер әлеуметке, ата-ана, басқаларға қызмет көрсетіп, жақсы болатын  адамсыздар. Әр адам жақсы  дос, жақын  көрер.

Бұны өздеріңіз де білесіз. Ата-аналарыңыз әр уақыт сіздерді ең ауыр бейнетімен жақсы қылып тәрбиелеп өсірді. Сіздердің жұмысыңыз­ды бөліп, Алла Тағалаға жалынып, дұға қылып сіздерді ізгі жақсы тауфиқты болғай деп тілепті. Сол  үшін  сіздер  ата-аналарыңыздың қанша  қызмет  қылып  ақысын  өтеулеріңіз  керек.

Ата-анаға қызмет қылу турасында Алла Тағала көп өсиет айтты, тағы да Расул (саллалаһу ғалейкумаус­аллам) да ата-ананы разы қылып, әр уақыт сөзіне қарсы тұрмай, жұмысында болған баладан Алла Тағала разы болар деп биік көп мүба­рак  сөздер  сөйлейді…

Ата-ана Алла Тағаладан қайта-қайта сұрап, сіздерді жақсы адам болса деп үміт етіп тұрады. Ата-ананың жаны ашып сіздер үшін жан-тәнін пида қылып тұратынын біліңіздер. Енді сіздер де бұндай  жақсылық  қылған ата-аналарыңыз­ға жаман мінез көрсетпей, олардың насихатын ұстап, махаббат үшін көңілмен тұрыңыз. Біздің қазақта «Мен  сізден  бұрын  көп  байпақ  тоздырдым»  деген сөз бар. Сонысы – «мен сізден бұрын дүние­ге  таныс  болып,  жайын  білдім»  деген  сөз.

Жақсы адамның бір мінезі, өзіне пайдалы сөзді біреу сөйлесе, соған бойұсынып тұрады. Олай болса сіздердің ең жақын адамдарыңыз – ата-аналарыңыз. Ата-анаңыздың алдында ибалы болыңыз. Олардың сөзін жақсы ұғыңыз. Олармен сөйлескен уақытта қабат жарысып әдепсіздікпен дауыстап сөйлеспеңіз. Сұраған сөзі болса, ақырын ғана әдеппен жауап беріңіз. Ата-анаң түрегеліп  тұрғанда,  сіздер де отырмаңыз.

Үлкен жақсы кісі сөз сөйлегенде ойнамай тыңдап, неде болса жақсы кісі жақсы ғибратты сөз сөйлеуін, қайта түсінбегеніңіз болса, ұялмай қайта сұрап, әр нәрсенің анық түбін білуге тырысың­ыз.

Тағы да атаңыз иә басқа атаңызбен бірдей адамдар сен бір жерде жүргенде кез болса, сіздер сәлем беріп, не жұмыс қосар екен деп күтіп тұрыңыз. Егер сен отырған уақытта олар келсе, сен ашық жүзбен, шаттанып түрегеп тұруыңыз көп  сауап, құрметтен  болады.

Тағы да ата-аналарыңыздан өзіңе керек болған нәрсені сұрағанда оңаша сұра, басқа кісі­лердің көзінше сұрама. Және де сұраған нәрсеңізді бермесе, қарсыласып сөйлесіп тұрмай, өз жұмысыңа кет. Неге десеңіз, олар саған не керек емес екенін біледі. Бір кісінің сұрағаныңнан аз берсе де ал, өкпелеме. Өкпелеу  әдепсіздік  болады.

Тағы да бір нәрсе керек болғанда атаңның жақын дос кісілерінен сұраушы болма, ол ұят бола­ды. Неде  болса  атаңнан  сұра.

Тағы да атаң ақша берсе, санап сақтай біліңіз. Жас кезіңізден ақшаны ысырапсыз жұмсауды біліңіз.

Тағы да ата-анаңыздың малына сүйеніп, ешбір өнер үйренбей, ешбір кәсіп қылмай, тек жалқау болып, ішіп-жеп босқа өмір өткізбеңіз. Неде болса бір пайдалы өнер іс үйренуге тырыс, жалқау, еріншек болудан сақтан. Еріншектік, жалқаулықтан жаман іс жоқ. Өзің қандай бай болсаң да, пақыр кісінің баласы сияқты өнер үйреніңіз, малың ылғи қолыңызда тұрмай, айырылып  қаларсың.

Тағы да көзге көрінгеннің бәріне қызығушы болмаңыз. Аналарыңыздың жиып қойған нәрселері һәм қонақтарға арнап сақтаған тамағы болсын зиян келтіріп, рұқсатсыз алудан сақтаныңыз. Олар үйде болған уақытта не үйде жоқ уақытта болсын аз-аздан болса да жасырып жеп, жасырып алушы болмаңыз. Жасырып ала-ала ұры  болып  кетесің.

Тағы да өзіңізде болған бар күшіңізбен олардың ісіне жәрдем беруші болыңыз. Өздерің өсіп, ата-анаң қартайған уақытта қызметінде болып, шын ықыласпен күтуші болыңыз. Анаң сіздің кішкене уақытыңызда қанша қызмет қылып, тәрбиелеп өсірді, бір күні сіздер де ата боларсыз­дар, сол уақытта сізді сыйлап қызметіңізде болмаса  нешік  көрерсің.

Расулымыз! Бұ түрде сіздер аталарыңызға ізгі­лік етіңіздер, сіздерге балаларыңыз да ізгілік етер  деп  мүбарак  жақсы  сөздер  сөйлеген.

Әбден жетілген соң ата-анасы бір сөз тура­сында сөйлесе, тек отыр деп қарсы сөйлеп, ұрысып тастайды. Ата-анасы әбден қартайған уақытында ниеті ата-анасын кәрі мұндар деп жек көріп, өзі солардан тумаған сияқтанып жүреді. Ай балалар, сіздер бұндай ата-анаға жауыз жаман мінезді баладай болмай, ата-анаңыз сізді туғызып кішкентай уақытында қандай тәрбиелеп, алақанына салып жан-тәнін пида қылып өсіргенін, үйлеріңнен шығармай, сіздер де оларды тәр­биелеп, еш қатты сөз айтып көңілдерін ауырт­пай, жақсы жұмсақтықпен күтуші болыңыз. Иншалла, мақсатыңызға жетіп, бұ дүние­де де, ақыретте де  ақ  жүзді  боларсыз.

ЕКІНШІ: БІР  ТУЫСҚАНДАР.

Бір туғандарыңыз – ата-аналарыңыздан соң ең жақын кісілеріңіз. Сол үшін олармен әр уақыт әдепті болыңыз. Бұлардың үлкендерін ата-анаңыздың орнында есептеңіз, не сөйлесе де төзіп, бойұсынушы болыңыздар, қатты көңілде болмаңыздар. Жасы кішілеріне әр уақытта жол басшы болыңыз. Оларды сөгіп, ұрып-соғып, қолдарында болған нәрсені тартып алмаңыз­дар. Бұндай істерге өкпелеп, көңілі қалар, егер де туғаныңызда жарамаған бір іс болса, жақсы сөзбен «кәне, бұндай болмаңыз» деп тыйыңыз, жақсы сөзбен түзу турасын түсіндіріп айтыңыз. Және бір-біріңізді ата-анаға жамандап сөз айту­шы болмаңыздар. Әр уақытта бір-біріңізге жәрдемші, ықыласты, ашық жүзді болыңыз.

Бір  балалар болады  аталары  үлкейгеннен соң  малға  бола  бұзылып, туысқандарымен  ұрысып, әдепсіздік іс  қылып, қымбатты,  жақсы  ғазаз ғұмырын қор қылады. Енді сіздер өскен соң бұндай балалар сияқты болмаңыз. Бұл бек жаман қылықтан сақтаныңыздар. Әр уақытта бір-біріңмен  ынтымақта  болыңыздар.

ҮШІНШІ: ЖАҚЫН ТУҒАНДАР.

Жақын туғандарыңызбен ата-анаңыз сияқ­ты жақсы қарым-қатынаста болыңыз. Ауырса көңілін  сұрап, керек нәрселері болса беріңіз, шамаң  келгенше  ізгілікті  істе  қарап  тұрмаңыз.

ТӨРТІНШІ: ҚОҢСЫЛАР.

Туғандарыңнан соң ең жақын  адамдар – қоңсылар. Сол үшін  олармен  жақсы  тату  болыңдар. Жабырқау уақытында көңіл бөліп, керек нәрсесі болса беріңіз, олар үшін әрдайым дұғада болыңыз. Көршілеріңіздің әрбір ісіне неғұрлым пайда тигізуші болыңыз. Дүниеде жақсы адам болып, қияметте  сауапты  боларсыз.

БЕСІНШІ: ҮЙ ІШТЕРІ.

Үй ішінде болған кісілермен бек тату болып, әдепті жақсы мінезді болсаңыз, шариғат ісіндегі ең жақсы іс болар.

Және де үйіңде жүрген адамдарды ренжітуші болмаңыз. Жұмысшыларыңызға бір іс айтқанда әдеппенен «сол істі істесеңіз, жақсы болар еді» деп ақырын ғана айтыңыздар. Жаман сөзбен сөгуші болмаңыз. Қорламаңыз, әр уақытта аяп, қане біздей адам болса ғой деп тұрыңыз. Үй ішінің сырларын жұрттың бәріне айтудан, һәм ақша салған жерлеріңізді білдірмеңіз. Әр істе сақ болыңыз. Өзіңіз ерте тұрыңыз. Тұрғаннан соң Алла Тағалаға шүкіршілік айтып, таһарат алып, намаз  оқыңыз.

АЛТЫНШЫ:

МЕКТЕП, САБАҚ ОҚИТЫН ҮЙІ.

Шай  іскен соң киімдеріңізді киіп, оқуға бару­ға шығыңыздар, Алла Тағала қайырлы оқу бергей, мал табуды қайырлы қылғай деп әр уақыт сұраңыз. Сабаққа барғанда ойнама, көзге көрінген нәрсеге қарап тұрма, жолыққан бала­ларға жолда сөйлесіп тұрма, сабақ оқитын уақыттан кеш қалма. Үйге келген соң ақырын әдеппен киімдеріңді шешіп, бір жерді белгілеп жинап қой. Өзіңнің күндегі орныңа әдеппен отыр, жан-жаққа қарамай, бұрылмай, алдыңа қарап отыр. Кіріп-шыққанда молданың рұқсатымен ақырын әдеппен шығып, кір. Отырған жеріңе қақырып, түкіріп, сіңбіріп, жаман болып отырма, әдепсіздік болады. Қол-аяғыңды қозғалтпай, сықырлатпай отыр. Молдаларың сөз сұрағанда қорықпай, жүрексінбей жауап бер. Молдаларыңның айтқан сөзін орнына келтір. Жатта десе, жаз десе, қай кітапты оқуға қосса да, бек шын көңілдеріңмен жақсы көріп, дұрыс­тап оқысаңыздар, ИншаАлла, қайырлы ілім алып, оқыған-тоқыған молда болыңыздар. Әр ісіңізде әдеппен болуға тырысыңыз. Сияларыңды төгіп, бет-ауызыңызды былғап жүрмеңіздер. Үйіңізге яки кітаптарыңызға ия басқа жерлерге болсын жазып жүрмеңіздер, бұл әдепсіздік болады. Сабақтан қайтқанда ата-анаңызға сәлем беріп, кітаптарыңызды белгілі орынға қойып, тамақ­тарыңды  ішіп-жеген соң ойнауға көңілдерің соқса ойнаңдар. Бірақ әдепті балалармен ойнаңдар, жаман әдепсіз, тәртіпсіз балалармен ойнамаңыз. Ол жаман сөз сөйлесе, сіз де үйреніп сөйлесеңіз, ол әдепсіздік болады. Сабаққа кешікпей барыңыздар. Онда-мұнда жұмсаса соған алданып, сабақтан қалушы болмаңыздар, қалайда болса сабақтан қалмауға тырысыңыз. Сабақ оқуда мұрат иман болып, тәрбиелі жақсы адам  болуды  ойдан шығармаңыз.

Бір адам «не үшін сабаққа барасың, неге оқисыңдар?» деп сұраса, «Алла Тағаланың бұйры­ғын орнына келтіру үшін, ата-анама дұғашы болмақ, туғандарыма, жақын мұсылмандарға пайдалы кісі болу үшін» деп жауап айтсаңыздар жетіп тұрар. Ақылды болсаңдар болды. Айына бір кітаптан шығып, екінші кітапқа түсіңіздер. Оқыған ескі кітаптарыңызды аяқасты етіп, жерге тастап жүруден сақтаныңыздар. Әр уақытта алды-арт сабақтарыңызға уақыт жұмсаушы болсаңыздар, жақсы, ақылды, әдепті болыңыздар.

ЖЕТІНШІ: ОҚУ.

Оқу көңілді ашар, қараңғылықтан тияр. Құрметті, зиялы болар. Оқу білген пайғамбарлардың расулы, дүниенің нұрларын ойлап, дүние һәм ақыретте бақытты болар. Дүниеде надан кісі өлген  сияқты Алла Тағаланың ғибадат тамаша нәрселерінен еш нәрсе білмей өздерін ашып қарап ғұмыр өткізер ешбір пайдасыз. Сол үшін оқымай қалудан сақтанып, әртүрлі ғылым оқу, білуге тырысыңыз. Әр уақыт оқуды жақсы көріп, үйреткен нәрселерді шын көңілмен тыңдаңыз­дар. Еш уақыт оқуға тәкаппарлық қылмаңыз. Оқу қандай жақсы болса да, көңілде бұзық ниет болса, сол қадір кімде, сол үшін бізден «Алла Тағала разы болсын һәм жақсы істеріңе себеп болсын игі» деп ниет етіңіз. Оқуы басым жұртқа қадірлі болар едім, көрпеге отырып жақсы тамақ жер едім не болса да бір дәрежеге мінер едім деп ойламай, бірақ дінге, халыққа пайдалы адам болар едім деңіздер. Өзге де болмаған оқуды білем деп өзгемен таласпа, өз-өзіңді үлкен молда болып болдым деп тәкаппарланба. Толмаған торсықша салдырама. Бір сабақ бидай басында дәні қалың, көп болса, желге қозғалмай төмен салбырап тұрады. Дәні кішкене болса, бидай тіпті аз болса, шошаңдап  селкілдеп  кетеді.

СЕГІЗІНШІ: КІТАП ОҚУ.

Кітап оқу – бек пайдалы, қызық нәрсе. Жолдас сөз оқуында жолдас болады. Көңілің жабыр­қау, қайғыланған уақытта көңіліңді ашады, шаттандырады. Бұрынғы заманда нелер болған, мыналар қандай ақылды кісілер, бұрынғы кездегі көрсетуші көп пайдалы нәрселерін, сол үшін кітаптар алуға сараңдық қылмай кітап алып тұрыңыздар. Кейбір адам кітап көп деп халық арасында атақ шығару үшін кітап жияр. Өздері де пайда алмайды, басқалар да пайда алмайды. Тіпті  ішінде  не бар екенін де білмейді. Бұлар жүк тасушы сияқты жүкті артып алып кетеді де, ішінде не нәрсе бар-жоғын да білмейді, сол сияқ­ты болады. Сондықтан өздеріңіз үшін пайдалы  бола­тын  кітаптарыңызды  алыңыздар.

ТОҒЫЗЫНШЫ: МОЛДА ҚАЛПЕЛЕРІҢ.

Сіздің әдептілігіңізді ойлап түзу жол көрсетуші молдаларыңыз да үлкен ақылары бар. Сол үшін оларға сөйлеген уақытта олармен бек әдеппен сөйлесіңіз. Аталарыңыз тәрбиелеп өсірген уақытта «Бұлар жан дүниелерінің тәрбиелеп өсірушісі» деді, сол себепті бұлар да аталарыңыз дүр. Бұларды да шын көңілдеріңізбен сүйіңіздер. Молдаларыңыздың алдында кішілік қылып тұрыңыз. Шариғатқа тура істері болса бойұсынып қабыл етіңіз. Еш уақытта қарсы келмеңіз. Намаз соңында әр уақытта қайыр дұға қылыңыз.

ОНЫНШЫ: ШӘКІРТТЕР.

Әрбір шәкірт өз мектебіндегі шәкірттермен жақсы тату болыңыз, туысқандарыңыз сияқты жұмсақ сөйлесіңіз. Жолыққан уақытта шат жүзді болыңыз. Уақыттарыңыз болса, ортақ болыңыз. Аталарыңыздың байлығына мақтанбаңыз. Өзара жаман көңіл қарайтатын сөз сөйлемеңіздер. Сөз таластырмаңыздар, көңілдеріңізді қалдыратын сөз айтпаңыздар. Бекерден-бекер төбелесуден сақтаныңыздар. Достықтарыңызды естеріңізден шығармай, қайыр  дұғада  болыңыздар.

ОН БІРІНШІ: ДОСТЫҚ.

Сол үшін жас уақытыңда жақсы адамнан өзіңе лайық дос сайлап ал. Әгәрәки екі жақсы шын көңілмен дос болса, айырылмас уақытында. Бір пайда үшін болса ұзақ уақыт дос болмас, бір-бірін алдамақ болар. Соның үшін шын ниетпен  жақсы  көріп, дос  болуға  тырысыңыз.

Дос болғанда ақылы анық, дені бүтін, нәсілі жақсы, ойы тура, әдепті кісі тауып сайлап алыңыз. Бұндай кісі – ауруыңызға да дәрі. Бұндай адам алысқа кетсеңіз – сақтаушы, жақын тұрсаңыз – дұғашы болар. Бай болдым деп менсінбей кетпес, кедей болдым, басыма тар заман түсті деп жырламас. Егер де шын дос екенін білсеңіз, айырылмай шын көңілмен сүйіп, ақыреттік  дос  болыңыз.

Бірақ жаман адамдардан сақтаныңыз, олардың жолымен жүрмеңіз. Олардың істері бұзық болар дүр. Адам баласы ішіп-жемей тұра алмайтыны сияқты, бұлар да бұзықтық қылмай тұра алмайды. Енді жақсы кісінің жолы да басқа. Соның үшін жақсы кісінің жолына түсіңіз. Сонда да жаман адамға тиме, қатты сөз айтпа, зияны тиер. Аналармен дұшпан болма, жұмсақтық қылып, ашық жүзді бол. Зияннан құтыларсыз.

ОН ЕКІНШІ: БЕТ ӘДЕПТЕРІ.

Бет  көңілдің  жұмсақ, қатты екенін көрсететін айна дүр. Соның үшін бет турасында сақ болыңыз. Сөйлеген уақытта шет далаға қарап сөйлемең­із. Көзіңіздің шетімен қараңыз. Суық түсті  болмай, әркімді де жақсы көріп, жылы жүзді болып  сөйлесуің  үшін  ашық  жүзді болыңыз.

ОН ҮШІНШІ: КӨЗ ӘДЕПТЕРІ.

Аз нәрсеге түймедей көзбен қараңыз, аш көзді болмаңыз. Бір кісіге Алла Тағала берген дәулетін көрер болсаңыз күндемеңіз, барға шаттанып, артық тілеңіз. Өзіңізге һәм сондай дәулет болуын да тілеңіз. Пақыр, ауру адамды мазақ қылып, көз қысып, қарап күлмеңіз. Күнәлі, ғайбат істерге тамаша қылып қарап тұрмаңыз. Үйдің шымылдығы, терезе, басқа сондай жерлерден біреудің қатындарына рұқсатсыз қарамаңыз. Кітап жазғанда шам, лампаларды мол жағыңыз, екінті, ақшам уақыттарында қарамаңыз. Көздеріңізді шамаң келгенінше күн ертемен сабындап, әр уақыт таза тұтыңыз. Алыс яки жіңішке яки күннің көзі, ай, лампа сияқты артық нұрлы нәрселерге қарап тұрмаңыз. Ақ, қызыл түстерге көп қарап тұрмаңыз.

ОН ТӨРТІНШІ: ӨЗ ӘДЕПТЕРІ.

Жиылыстарда және де той, қуанышты жерлерде болғаныңызда артық күліп, артық сөйлеуден сақтаныңыз. Қайғылы, ашулы кісілерге қарап күлмеңіз. Шамаң келгенінше адамдардың жанында кекірмеңіз. Аузыңызды ашып тұрып тісіңізді шұқымаңыз. Жөтелген уақытыңызда қырын қарап отырып жөтеліңіз. Сөйлеген уақытыңызда түкірігіңіз шашырап сөйлемеңіз. Біреу сөйлеп тұрғанда сіз сөйлемеңіз. Кісінің үстінен түкірмеңіз. Сарымсақ, жуа яки басқа ауызды иістен­діретін нәрсе жеуден сақтаныңыз. Әр күн таһарат (дәрет. -ред) алған уақытта тамақ жегеннен соң ауызыңызды жақсы шайқап жуыңыз, тіс арасында нәрсе қалдырмаңыз. Мәсуікпен жуыңыз.

ОН БЕСІНШІ: МҰРЫН ӘДЕПТЕРІ.

Қолыңызбен мұрныңызды ұстап тұрмаңыз, бармақтарыңызбен шұқымаңыз. Жалаңаш қолмен сіңбіргенде қолыңызды басқа нәрсеге сүртпеңіз, қолыңызда кішкене орамалыңыз болсын. Таһарат алғанда мұрныңызды тазалап жуыңыз. Басқа  уақытта  да  таза  жүріңіз.

ОН АЛТЫНШЫ: ҚҰЛАҚ ӘДЕПТЕРІ.

Алла Тағала құлақты пайдалы нәрселер есту үшін жаратқан. Сол үшін құлақтарыңмен Құран Шариф, мүбарак хадистер, ғибратты сөздер естіп, ата-аналарыңыздың өсиет сөздерін тыңдаңыздар. Бірақ жаман сөз естімеңіз, ақылдарыңызды бұзады. Әдепсіз сөз естуден сақтаныңыз. Құлағыңызды әр уақытта тазалап жүріңіз. Беті-қолыңызды жуғанда құлағыңыздың  іші-сыртын бірге жуыңыз.

ОН ЖЕТІНШІ: ҚОЛ ӘДЕПТЕРІ.

Амандасқан уақытта оң қолыңызды беріңіз. Өзіңіздікі болмаған нәрсеге қол созбаңыз. Адамдарды ренжітпеңіз, қолы мен тілінен ешкім­ге зарар келтірмеген кісі – анық мұсылман сол. Бармақтарыңызды сытырлатып, тырнақтарыңызды шұқып, тістеп отырудан аулақ болыңыз.

Қол жуған уақытта ұқыптап, ысқылап жуып, орамалмен сүртіңіз. Тырнақтарыңызды өсіріп, кірлетуден сақ болыңыз.

ОН СЕГІЗІНШІ: БАС ӘДЕПТЕРІ.

Жай күндерде шашыңызды алдырып жүріңіз. Әр уақытта сабындап жуып жүріңіз. Кір бас – ауру­ға себеп.

ОН ТОҒЫЗЫНШЫ: СУҒА ТҮСУ ӘДЕПТЕРІ.

Суға түскенде денеңізді тегіс сүртіңіз. Үйге жамылып  бүркеніп  жетіңіз.

Суық суға түскенде тез түсіп шығыңыз, суық­тан сақтаныңыз. Асығып су жетпей қалмасын, әбден  жуынып,  тазарыңыз.

ЖИЫРМАСЫНШЫ: ЖҮРУ ӘДЕПТЕРІ.

Төте  екен деп қиын, жаман жолмен жүрмеңіз, бұрыс та болса жақсы жолмен жүріңіз. Жолда  ауыр жүгі бар кісіге болысып, жол беріңіз. Алдыңызға  түзу  қарап  жүріңіз.

ЖИЫРМА БІРІНШІ: ЖОЛАУШЫ ЖҮРУ.

Жолаушы жүргенде жолдастарыңызбен тату болыңыз. Біріңізді басшы қылыңыз, бір-біріңізді мазақтап күлмеңіз, еш пайдасы жоқ сөзді сөйлемеңіз. Белгілі жерге түсіп, қонып жүріңіз. Аттарыңызға сақ болыңыз. Қонған үйдің мазасын кетірердей іс қылмаңыз. Мөлшерден артық жүрмеңіз.

ЖИЫРМА ЕКІНШІ: ҰЙҚЫ ӘДЕПТЕРІ.

Ұйықтаған уақытыңызда етпетіңізден яки шалқаңыздан жатпай, бір жақ қырыңызбен жатың­ыз. Әуелгі екі түрлі жату қорқынышты түс көрсетеді. Бек көп ұйықтаудан сақтаныңыз, ауру пайда қылады. Сегіз сағаттан кем ұйықтамаңыз. Ұйықтаған уақытта жамылып жатыңыз, көшпелі уақытта далаға жатудан сақтаныңыз, сулы, саз балшық жерге жатпаңыз. Терезені жауып жатыңыз, тар  киімдеріңізді шешіп, түймелерін ағытып  жатыңыз.

ЖИЫРМА ҮШІНШІ: ӘҢГІМЕ ӘДЕПТЕРІ.

Бір жерде мәжіліс болғанда кісі арасында өзіңізге лайықты орынға отырыңыз, құрметті, үлкен кісілердің орнына отырмаңыз. Өздері шақырып отырғызса, отырыңыз. Сөйлеуші кісіні жақсы тыңдаңыз, дауыстап күлмеңіз. Мәжіліске лайық  емес  сөз  сөйлемеңіз.

Халық ішінде ең жаман адам – өзін-өзі үлкен есептеген адам. Сол үшін өзіңді өзгелерден зор екенмін деп есептемеңіз. Әр уақытта өз дәрежеңізді  біліңіз.

ЖИЫРМА ТӨРТІНШІ: ЖЕУ ӘДЕПТЕРІ.

Ас жер уақытта ең әуелі қолыңызды жуыңыз, қолыңызды сүртіңіз, өзіңізден үлкен кісілерден бұрын дастарқанға отырмаңыз. Дастарқанды алдыңыз­ға жақын, орамалды тізеңізге қойыңыз, жаныңыздағы кісілердің мазасын алмаңыз. Асты тойып ішпе. Әуелі бісміллә айтып, оң қолыңмен ал, ас ішіп болған соң Алла Тағалаға шүкірлік қыл. Тамақ ішкен кезде асап, тез-тез алма, асықпай же. Киімдеріңізді былғамай, орамалыңызды майламай, жақсы әдеппен жеуді әдетке айналдырыңыз. Ас үстінде ақырын сөйлесіп отырсаңыз, зияны жоқ. Ас ішіп болысымен жата қалмаңыз. Астан соң қол, ауызыңызды сабындап, жақсылап жуыңыз, тістің арасында ешнәрсе қалмасын. Үлкендерден бұрын тамаққа қол салмаңыз. Кісі алдындағы асты өз алдыңызға тартып алмаңыз. Жануар сияқты көп жеуден, көп ұйықтаудан сақтаныңыз. Ерте жатып, ерте түруды  әдетке  айналдырыңыз.

ЖИЫРМА БЕСІНШІ: ІШУ.

Ішкіңіз келгенде мұзды, қарлы суды ішуден сақтаныңыз. Саф таза су ішіңіз. Сүт ішуді әдет қылыңыз. Шай ішіңіз, қымыз ішкенде пайдалы ашымалдан ішіңіз, бірақ көп ішіп қойып, зиян келтіріп алмаңыз. Насыбай атудан сақтан. Оның үшін насыбай, апиын – малың ысырап болуына себеп  болып,  ақырында  өзіңізді ауру қылар нәрселер.

ЖИЫРМА АЛТЫНШЫ: ҚОНАҚ ШАҚЫРУ.

Қонақ шақыруды ойласаңыз, біраз уақыт бұрын хабар етіңіз. Қонақтарыңызды ашық көңілмен, құрмет қылып, алдынан шығып күтіп алыңыз. Әрқайсысын өзіне лайық жеріне отыр­ғызыңыз. Ас қойған кезде тәртіппен қойыңыз. Тамақтарыңыз қандай тәтті болса да мақтанбаңыз. Қонақтарыңызды қыстап ішкізбеңіз, бірер мәрте әдеппен айтыңыз. Қонақ қылушы кісімен сөйлесіп отырыңыз, кетер кезінде шығарып салып, амандасып, рақмет айтып қалыңыз. Қонаққа шақырғанда уақытында барыңыз, үй иесімен шат-шадыман сөйлесіп отырыңыз. Ас ішіп болған соң қолыңызды жуып, Тәңір жарыл­қасын айтып, амандасып қайтыңыз. Қонаққа шақырған жерге бара алмасаңыз, ренжи көрме деп хабарласыңыз. Қонаққа барған уақытта әр сағатын пайдалы өткізуге, өзіңіз де пайдалы кісі болуға  тырысыңыз.

ЖИЫРМА  ЖЕТІНШІ: АУРУДЫҢ  КӨҢІЛІН  СҰРАУ.

Туғандарыңыздың, достарыңыздың яки басқа кісілердің ауру екенін естісеңіз, көңілін сұрауға барыңыз, ауру кісінің жанында көп отырма­ңыз, көңіліне қайғы түсіретін сөз сөйле­меңіз. Ауруын айтып жыласа, қоса жыламай, көңілін көтеретін сөз айтып, сабырлық тілеп, тез жазылып  кетуіне  дұға  қылыңыз.

ЖИЫРМА СЕГІЗІНШІ: КӨҢІЛ АЙТУ.

Қайғы келген кісінің көңіл айтып, неде болса көңілін ашарға тырысыңыз, бұндай қайғыға сабыр етуге қызықтырыңыз, ИншаАлла каримасын оқыңыз, жақындарыңыздың бірі өлсе, қайғысына ортақтасыңыз, жаназасына барып, жамағатпен бірге болыңыз. Қайғы уақыттарында бір-біріңізге  сүйеніш  болыңыздар.

ЖИЫРМА  ТОҒЫЗЫНШЫ: КИІМ  ӘДЕПТЕРІ.

Киім кимек турасында айтарым, бек таза киініңіз. Халық көзіне әдемі жақсы көріну болса да мұқтаждан артық ысырыптық қылмаңыз. Киімдеріңіз таза болсын, тер иісі шығып, халық жиіркенетін болмасын. Көйлек ыстандарыңыз болса, шамаң келгенше кезек киіп жүріңіз. Киімдеріңіз таза болып, кір, батпақ, май болмай жүрсеңіз, әдепті, тәрбиелі, жақсы бала екеніңізді білдіреді. Киім алған уақытта өзі тым қымбат болып, тез тозатын болмасын. Заманына ла­йық емес  киім кимеңіз. Киімдеріңізбен мақтанбаңыз.

ОТЫЗЫНШЫ: СӨЙЛЕСУ ӘДЕПТЕРІ.

Сөйлескен уақытта артық дауыстап та, тым ақырын да сөйлемеңіз. Тістеніп те сөйлемеңіз, анық қысқа қылып сөйлеп үйреніңіз. Тіліңізбен ерніңізді жаламаңыз. Тісіңізбен тырнақтарыңызды тістеп отырмаңыз. Бұндай істер зор әдепсіздік болады. Тіл адам баласының көңілді, ашу, сырқат, жұмсақтық, қаттылық әдеп сияқты әрбір керекті нәрселерді көрсетеді. Соның үшін тіліңізді растықтан басқа нәрселер, жаман сөз, өтірік сөз сөйлемеңіз, ғайбат айтпаңыз, білмеген нәрселерді сөйлеуге кіріспеңіз. Бір кісі сөйлеп отырғанда өзің біліп отырсаң да сөзін бөлмеңіз. Бір кісі жаңылыс сөйлесе, сен білмейсің деп сөкпеңіз. Жаңылыс сөйлеген уақытыңызда қате айттым деуден ұялмаңыз. Бір кісі тірісінде болған сөзін көшіріп сөйлемеңіз, үлкен кісілерге сөз айтар кезде сіз-біз деп әдепті сөйлеңіз. Анық білмеген сөздеріңізді басқалармен таласпаңыз. Әр уақыт пайдалы сөз сөйлеңіз. Еш біреуге лағынет айтпаңыз. Кәпір, жауыз дұға қылмаңыз. Жақсы адамдар кешірімді болады. Үш кісі отырып екеуімен сыбырласпаңыз. Жаман іске басшы  болмаңыз.

ОТЫЗ БІРІНШІ: ДІН ӘДЕПТЕРІ.

Бар нәрсені жаратқан, бізді көркем жақсы қылып бар қылған Алла Тағала Жаппар иемізге құлдық қылыңыз. Ата-ана, ұстаздарыңыздың істерін орнына келтіруге тырысыңыз. Құлдық қыл деген – күні бойы мешітте отыру деген сөз емес, Алла Тағаланың бұйырғанын орнына келтіріп, халыққа пайдалы істер қылып, діни істерге жәрдемші болыңыз. Алла Тағала разы болмайтын істерді халыққа айтпаңыз. Мешіт, ғибадат үйлеріне кіргенде мақсаттарыңызды тілеп, дұға қылыңыз. Алладан шын көңілмен сұраңыз, Алла Тағаланың бұйырған парыздарын қоймаңыз, тыйған нәрселерін қылмаңыз. Құран Шариф оқыған кезде мағынасын түсінбесеңіз де ықылас үшін көңілмен тыңдаңыз, жан-жағыңызға қарамай, ойнамай, күлмей, әдеппен отырыңыз. Кәрілік келмей тұрған жас уақытыңызда, ауру болмай аман тұрғаныңызда, кедей болмай бай уақытыңызда, қолыңыз бос осы шақта, ғұмырыңызды өзге жолға сарып етпеңіз. Алла Тағала әрқайсысымызға тауфихты, қайырлы ұзын ғұмыр,  пайдалы  оқу  бергей. Әумин!

Кирилл  қарпіне  аударған

Жұмабай  БАЙЗАҚҰЛЫ,

Сырдария  ауданы

Фото: ашық дереккөзден