Бүгінгі күні бала тәрбиесін сөз етсек, алдымен ана жауапкершілігі сынға алынатыны рас. Алайда, әкенің әкелік рөлі мен міндеті жайында көп тұста тек ер балаға қажетті қағидаттарды ғана түртетіні бар, тіпті кейде бұл тарау жабулы қазан жабулы күйінде қалатыны жасырын емес. Айтпағымыз да – осы ата-ана тәрбиесі, оның ішінде қазіргі әкенің тәрбиесіне мұқтаж қоғам айналасында. Одан бөлек, «Отағасы» деген атқа лайық ер-азаматтар азайған, отбасындағы әкенің рөлі төмендеген. Өйткені оның отбасындағы орнын табысы анықтайтын болған…
Ықылым заманнан отбасының құндылығы әке мен ананың жауапкершілігімен қалыптасқан. Бала бойындағы жақсылы-жаманды қасиеттерін байқаса, қазақ оны ең бірінші әке мен ата тәрбиесінен көреді, тегіне тартқан дейді. «Әкесі сондай адам еді, атасы жақсы адам, көргенді бала» деп ер адам тәрбиесін ауызға алады. Өйткені, әкесінің баласына қалдырған ең үлкен мұрасы – оның жақсы тәрбиесі. Ал әке мектебінен өткен бала сол мұраға қиянат жасамауға тырысқан. Баласы 14-15 жасқа келгенде атқа мінгізіп, алыстағы аузы дуалы ақсақалдарға сәлем беріп кел деп жіберетін дәстүрдің ұмыт қалғаны өкінішті. Біріншіден, баланы сынға салып, екіншіден, көпті көрген көнекөз, көкірегі қазыналы қарттардың әңгімесіне қанығудың берері мол еді.
Тарихта болған жайларды, бабалар ерлігін жырлап, шежірені тарқата айтатын дана қариялар қазақтың маңдайына біткен кең де дарқан даланың қасиетін сезіндіріп, бабалардың ерлігі мен көреген саясатының арқасында оның ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып қалғанын бала жүрегіне жеткізе білген еді. Сондықтан дәстүрлі қазақ қоғамында тәрбие алған қазақ баласының әкеге деген құрметі ерекше болатын. Жүзінен мейірім төгіліп тұрмағанмен, қас-қабағынан бәрін түсініп өскен бала әке қаһарынан сескеніп жүретін. Әке тәрбиесі деген – осы.
ТАБЫСПЕН ТАРАЗЫЛАНАТЫН ТӘРБИЕ немесе ӘЛСІЗ ӘКЕ ӘЛЕУЕТІ
Ал, қазіргі қоғам қалыптастырған заманда әке тәрбиесі қай деңгейде? Әкелік тәрбиенің теңгерімі табысымен таразыға түсетін уақытта балаға берер рухани тәрбие мен қамқорлықтың материалдық бағытына басымдық беретін болғанымыз рас. Дәуірдің дамығандығы ма әлде жауапкершіліктің жоқтығы ма? Жұмысбасты ата-ананың айыбы не? Қателік қайдан кетті?
Расын айту керек, бүгінгі күні әке беделі табысымен таразыланады. «Әлсіз әке – табысы төмен әке», осы сынды пікірлер біздің қоғамның қазіргі басты дертіне айналғаны шындық. Ал баланың тұлғалық дамуына, оның рухани құндылықтарының қалыптасуына алдымен ана, онан соң әкенің қатты мінезінің де қажеттігі рас. Осы тұста, біздегі кей әкенің тәрбие түгілі, уақыт бөлуінің өзі – бір жұмыс. Ал баласынан безген борышкерлерді бұл тізімге қосудың өзі қате сынды.
Балаға әке тәрбиесі – тек қамқорлық немесе материалдық қолдау емес. Бұл – жауапкершілік, тәртіп, өмірлік қағидалар мен шешім қабылдау қабілетін үйрету. Сарапшы, психолог Кәмшат Советқызының айтуынша, әкеден айырылған немесе жауапсыз әкелердің балаларында әлеуметтік адаптация төмен болады, оқу және қоғамдық өмірде қиындықтар жиі кездеседі.
– Әке болмаған немесе эмоционалды қолдау көрсетпейтін отбасында өсетін балаларда сенімсіздік, өз-өзін бағалай алмау, кейде агрессия мен жалқаулық сияқты мінездік ерекшеліктер байқалады. Бұған қосымша, отбасындағы әкелердің қатысуының аздығы бала мен ананың психологиялық жағдайына да әсер етеді. Әсіресе, жасөспірім кезеңінде әке үлгісі болмаған жағдайда бала өзіне және айналасына деген сенімін жоғалтады, кейде қатал мінез-құлық немесе қорқақтыққа бейім болады. Дәл қазіргі уақытта үйдегі әйеліне сөзін өткізе алмайтын әкенің жігерсіздігінен балалары жасқаншақ, қорқақ, қоғамға пайдасы жоқ болып өсіп келеді. «Жаман әкеден жақсы көрші артық» деген. Өкініштісі сол, кей әке беделінен айырылып, жүзі кеткен пышақ секілді болып барады, — дейді Кәмшат Игембаева.
Бір дана «Біз мәпелеп, қиындықтан қорғап, ыстық-суығына өзіміз түсіп жүріп, баламызға қастық жасап жатырмыз. Кейін есейгенде өмірге бейімі жоқ, шыңдалмаған бала қиындыққа тап болса, морт сынады» деген екен. Соны білген аталарымыз жастайынан ерлікке тәрбиелеген деседі.
Бұрынғының балаға деген тәрбиесін тізбектесек те, қазіргіні ілестіре алмайтынымыз айдан анық. Әкенің отбасындағы рөлінің төмендеуі – қоғамдық дерт. Ал әке институты әлсіресе, бала болашағына келер кесірі көп екендігін жоғарыда атап өттік.
Қазақта бір мақал бар: «Көре-көре көсем болады, сөйлей-сөйлей шешен болады, баулыған соң батыр болады». Біз әдетте алдыңғы екеуін айтып, үшіншісін білмейді екенбіз. Баланы балапан құстай баулу туралы айтып отырмыз. Қазақ даласында әсіресе, ер балаларды ерлікке, батырлыққа баулитын әкелер мектебі болған. «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» деген мақал – соның айғағы. Бұдан бөлек, француздың философ-жазушысы Жан-Жак Руссо былай депті: «Өмірге ұрпақ келтіріп, оны асырау арқылы әке өз міндетінің үштен бірін ғана орындайды. Ол адамзатқа адам, қоғамға қызметкер, мемлекетке азамат беруге міндетті. Осынау үш міндетті орындауға қабілетті бола тұра, кімде-кім оны орындамаса – айыпты».
Сонымен, әкенің тәрбиедегі орны мен маңызын осы отбасы институтының қабырғасы қалануында ең қажетті деген қағидаттардың қатарында екенін бағзы мен бүгінгі замана үндестігімен үйлестіріп көрдік. Қайткен күнде де, әкенің орны мен тәрбиесі – 100 мектептің ілімінен де артық екендігі рас. Сондықтан да, бала тәрбиесі бір ғана адамның емес, жат жұртта болса да, туғаным деген әкенің қатысуын қажет етеді.
Перизат ЗАХРАДИН
Фото: ашық дереккөзден алынды.
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!