Соңғы жылдары қоғамда жиі айтылып жүрген ұғымдардың бірі – дропперлік. Алғаш естіген адамға тосын көрінуі мүмкін бұл терминнің астарында қаржылық алаяқтық пен киберқылмыстың күрделі тетігі жатыр. Қарапайым тілмен айтқанда, өз атына банк картасын не есепшот ашып, оны үшінші тұлғаларға белгілі бір сыйақы үшін беру – заң алдындағы жауапкершілігі ауыр әрекет.
Сот тәжірибесі көрсеткендей, дропперлік көбіне «еш зияны жоқ көмектесу» немесе «оңай табыс табу» ретінде ұсынылады. Әсіресе әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде банк картасын жалға беру жөніндегі жарнамалар жиі ұшырасады. Алайда мұндай әрекет қылмыстық схемалардың ажырамас бөлігіне айналуы мүмкін. Себебі алаяқтық жолмен алынған қаражат көбіне дәл осындай бөгде тұлғалардың шоттары арқылы айналымға түсіп, ізін жасыру мақсатында пайдаланылады.
Қолданыстағы қылмыстық заңнамаға сәйкес, өз атына тіркелген банктік шотты немесе төлем құралын басқа адамға пайдалануға беру – құқықбұзушылық саналады. Егер бұл әрекет заңсыз қаржы айналымына әкелсе, кінәлі тұлғаға бас бостандығынан айыру жазасы қолданылуы да бек мүмкін. Сонымен қатар заңсыз ақша аударымдары мен төлем операцияларына қатысу ауырлататын мән-жай ретінде қарастырылады.
Қаржы мониторингі агенттігінің ресми мәліметтеріне сүйенсек, 2024 жылы дропперлік әрекеттерге байланысты 1200-ден астам сот үкімі шығарылған. Бұл – мәселенің жекелеген жағдай емес, жүйелі сипат алғанын көрсетеді. Яғни, құқық қорғау органдары үшін де, сот жүйесі үшін де бұл бағыттағы істер саны артып келеді.
Сот практикасы тағы бір маңызды жайтты айқындайды: азамат дропперлік әрекетке тікелей алаяқтық жасамай қатысса да, оның шоты арқылы заңсыз қаражат өткен жағдайда азаматтық-құқықтық жауапкершілік туындайды. Мұндай істерде «негізсіз баю» қағидаты қолданылады. Яғни, азамат өз шотына түскен қаражаттың заңсыз екенін білмедім деп уәж айтқанымен, сот арқылы сол соманы жәбірленушіге қайтаруға міндеттелуі мүмкін.
Мәселен, елордада 2025 жылы тіркелген істе 20 жастағы азамат өз банктік деректерін үшінші тұлғаларға бергені үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Тергеу барысында оның шоты арқылы бірнеше заңсыз аударым жасалғаны анықталды. Алматы облысында да осындай топтың қызметі әшкереленіп, заңсыз қаржы айналымының көлемі бірнеше миллион теңгеге жеткені белгілі болды. Бұл деректер жеке ақпарат пен қаржылық деректерді қорғаудың қаншалықты маңызды екенін айқын көрсетеді.
Сот тәжірибесінде кездесетін тағы бір жағдай – азаматтардың өз әрекетінің салдарын толық түсінбеуі. «Мен ешкімді алдаған жоқпын» деген уәж заң алдындағы жауапкершіліктен босатпайды. Қылмыстық құқық теориясында қылмысқа қатысу ұғымы кең түсіндіріледі: ұйымдастырушы, айдап салушы немесе көмектесуші болсын – бәрі заң алдында жауап береді.
Дегенмен заңнамада алғаш рет құқық бұзушылық жасаған және өз еркімен құқық қорғау органдарына хабарлап, қылмыстың ашылуына жәрдемдескен тұлғаларға қатысты жеңілдететін нормалар да қарастырылған. Бұл – мемлекет тарапынан азаматтарға жасалған құқықтық мүмкіндік. Алайда мұндай мүмкіндік жауапсыз әрекетті ақтамайды.
Қорытындылай келе, дропперлік – сырттай жеңіл көрінгенімен, түбінде ауыр құқықтық салдарға әкелетін әрекет. Қаржылық қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру, жеке деректерді қорғау және құқықтық сауаттылықты арттыру – мұндай қылмыстардың алдын алудың негізгі жолы. Әр азамат өз атына тіркелген банк шоты мен картасы үшін толық жауап беретінін ұмытпауы тиіс.
Цифрлық дәуірде заң да, жауапкершілік те цифрлық сипат алды. Сондықтан «жеңіл ақша» ұғымының артында көбіне ауыр құқықтық зардап тұратынын қоғам болып терең түсінуіміз қажет.
Қызылорда облысының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының судьясы З.Абылайқызы
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!