Еркекке «мықты бол» деген сөзді көп айтамыз. Ал сол мықтылықтың тасасында қанша ұйқысыз түн, айтылмаған уайым, кейінге қалған ем жүргенін сұрай бермейміз. Отыздан асқанда кей жігіт өзіне қажет нәрсенің бәрін ертеңге ысыруға үйренеді. Әуелі жұмыс бітсін, әуелі үйдің шаруасы түзелсін, әуелі баланың керегі табылсын дейді. Сөйтіп, елдің бәріне уақыт тауып жүріп, өз өмірінен орын таппай қалады.
Отыз жас өз әдетіңе байыппен қарайтын белес болуға әбден лайық. Осы тұста адам «қолымнан не келеді?» дегенмен бірге «өзімді қайда жұмсап жүрмін?» деп те сұрағаны жөн. Күшіңді қай іске сарп еттің, кімнің көңілін таптың, кімге берген сөзің орындалмай қалды? Өзіңмен осылай оңаша сөйлесуге де мінез керек. Өйткені өзіңнен жасырған шындықтың өтеуін кейін өзің төлейсің. Ұлттық статистика бюросының 2025 жылғы дерегіне сәйкес, Қазақстанда туғандағы күтілетін өмір сүру ұзақтығы ерлерде 72,19 жасты, әйелдерде 79,80 жасты құраған. Арадағы айырма – 7,61 жыл. Халықтағы өлім-жітім деңгейіне сүйеніп есептелетін осы көрсеткіш ер-азаматтың денсаулығына жіті қарауға себеп болып тұр. Адамның ғұмыры туралы сөз болғанда, салғырттықтың салмағы да басқаша сезіледі.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, 2024 жылы әлемдегі 30-79 жастағы 1,4 миллиард адамда артериялық гипертензия болған. Қан қысымы жоғары адамдардың 44 пайызы өзінде осы дерт барын білмеген. Себебі гипертензия көп жағдайда белгі бермейді. Басыңның ауырмағаны, жұмысыңды істеп жүргенің қан қысымыңның қалыпты екенін дәлелдей алмайды. Мұны өлшеп, дәрігермен бағалаған дұрыс. Көлігінің майын қашан ауыстырғанын ұмытпайтын жігіт өз қан қысымын соңғы рет қашан өлшеткенін де білгені жөн. Емханаға барып, отбасында кездескен ауруларды, өзіңді мазалап жүрген белгілерді дәрігерге айт. Қандай талдау мен тексеру қажет екенін жасыңа, шағымыңа және қауіп факторларына қарай маман анықтайды. Өзіңді күтуге бөлінген уақыттың да үй ішіне жасалған қамқорлық екенін ұмытпа.
Денені қозғалысқа үйретудің де жөн-жосығы бар. ДДҰ ересектерге аптасына кемінде 150 минут орташа қарқындағы қимылды ұсынады. Оны бес күнге бөлсең, күніне жарты сағаттан келеді. Ширақ жүру де осыған жатады. Аптасына кемінде екі күн бұлшықетті нығайтатын жаттығу қосқан пайдалы. Жүктемені өз жағдайыңа қарай біртіндеп арттыр. Көптен қимылдамаған денеге бір күнде баяғы жастықтың есесін қайтаруға тырыспа. Ерік-жігерің күн сайынғы шағын әрекетті үзбей жалғастырған жерден көрінсін. Түннің бір уағына дейін телефон қарап, таңертең өзіңді зорға сүйреп тұру әдетке айналса, күн тәртібін қайта қара. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары 18-60 жастағы ересектерге тәулігіне кемінде жеті сағат ұйқы қажет екенін көрсетеді. Ұйқы зейін мен есте сақтауға, көңіл күйге және жүрек саулығына ықпал етеді. Сондықтан демалысқа уақытты артылғанынан іздей берме. Ұйқы үнемі бұзылса, оны да дәрігерге айт.
Темекіге қатысты да өзіңмен саудаласа берудің жөні жоқ. ДДҰ темекі түтінінің өзгелерге де зиян келтіретінін, ал кеңес беру мен дәрілік қолдау темекіні тастау мүмкіндігін екі еседен артық арттыра алатынын жазады. Қажет көмекті сұрап, нақты қадамға көшкен дұрыс. Бір тал темекіден бас тартқан сәтте сені ешкім мақтамауы мүмкін. Сонда да өзіңе берген уәдеңнің орындалғанын өзің білесің.
Еркектік қуат жайлы жарнамаға да байыппен қара. Эндокринология қоғамының (Endocrine Society) клиникалық нұсқаулығы тестостерон тапшылығы диагнозын тиісті белгілермен және қайта тексергенде расталған төмен гормон деңгейімен байланыстырады. Барлық еркекті жаппай осы гормонға тексеру ұсынылмайды. Отыздан асқан жас та, жалғыз шаршау сезімі де өз бетінше гормон қабылдауға негіз бола алмайды. Қуатыңдағы не жыныстық денсаулығыңдағы өзгерісті маманға ашық айт. Ұялғаннан жасырған мәселенің шешімі табылмай қалмасын. Денеге көңіл бөлгенде, ішкі күйіңді де назардан шығарма. АҚШ-тың Ұлттық психикалық денсаулық институты ашушаңдықты, ұйқы мен тәбеттегі өзгерістерді, ұзаққа созылған үмітсіздікті ерлердегі психикалық қиындықтардың ықтимал белгілері қатарында атайды. Олар жұмысқа, отбасына, күнделікті тіршілікке кедергі келтірсе, маманға жүгінген жөн. «Қиналып жүрмін» деген бір ауыз сөз кейде көптен түйілген түйіннің ұшын шығарады. Жаныңды түсінетін адаммен сөйлес. Көмекті қабылдай білуге де батылдық керек.
Азаматтың мінезі күнделікті қарым-қатынаста да танылады. Қолыңнан келмейтін іске уәде берме. Берген сөзіңнің реті өзгерсе, алдын ала ескерт. Қателессең, оны мойындап, түзетуге кіріс. «Мен осындаймын» деп жуып-шая салған әр қылығыңның салмағын жақының көтеріп жүрмесін. Сөзіңнің салмағы оны орындаған сайын артады. Ер-азаматқа жарасатын мығымдықтың бір өлшемі – осы.
Балаң бар болса, оған арнаған уақытыңды да маңызды шаруаңның қатарына қос. Әңгімесін аяғына дейін тыңда. Өзіңе болмашы көрінген нәрсе оның бүгінгі ең үлкен уайымы болуы мүмкін. Жұбайыңның шаршағанын байқап, үй тірлігінің өз үлесіңді күтетін тұсын қолға ал. Үйдегі абыройыңды жақындарыңның саған еркін сыр айта алуынан да байқауға болады. Сен есіктен кіргенде балаңның жүзі жайнасын. Әкенің айбынына осындай жылылық жарасады. Әр еркектің өмір жолы әртүрлі. Бірі осы жаста отбасын құрады, бірі жаңа кәсіпке кіріседі, енді бірі сәтсіздіктен кейін қайта тұрып келеді. Өзіңді біреудің дайын жетістігіне өлшеп, қажыта берме. Қолыңдағы мүмкіндікті адал пайдалануға, біліміңді толықтыруға күш жұмса. Елдің көзінше жомарт көрінемін деп, шамаң жетпейтін шығынға ұрынба. Үй ішінің ортақ қаражаты туралы ашық сөйлес. Ақшаға қатысты уәденің де жауапкершілігі бар.
Нағыз еркек деген сөздің жүгін күнделікті әрекетпен көтерген жөн. Өзіңнен әлсізге үстемдік жүргізбей, әділ бола біл. Ашуың келгенде тоқтап, сөзіңді салмақтап айт. Ата-анаңның амандығын сұрауға, жәрдем күткен жақыныңа қол ұшын беруге уақыт бөл. Қолыңнан келетін істі біреуге ысырып қойма. Адамдар саған сенгенде, сол сенімді көтере алатындай бол. Азаматтың қадірі осындай сәттерде жиналады.
Осыны оқып болған соң, өзің кейінге қалдырып жүрген бір істі таңда. Дәрігерге жазылу керек пе, біреуден кешірім сұрау керек пе, әлде ұйқыңды түзеу керек пе – соның алғашқы қадамын бүгін жаса. Үлкен өзгеріске кірісерде жұртқа жар салу міндетті емес. Ертең сол әрекетті жалғастыр. Өзіңе берген сөзіңе осылайша ие бола бастайсың.
Өміріңде сен атқаратын шаруа көп шығар. Бірақ сол шаруаның арасында өзіңнің де ғұмырың өтіп жатыр. Жақыныңа жылы сөзіңді, балаңа уақытыңды бүгін бер. Өз саулығыңды да бүгіннен күт. Сені жақсы көретін адамдарға аман жүргенің, бірге отырып шай ішкенің, ертеңгі күнді бірге жоспарлағаның қымбат. Сол дастарқанның басында әлі талай күліп отыр, бауырым.
Ердәулет ҚАЛИЕВ
Фото: ашық дереккөзден
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!