Ауылдың шетіндегі жол жиырма жылдан бері көктемде суға малынады. Тұрғындар оны жатқа біледі, сайлау алдында уәде де жаттанды тіл болып құлаққа сіңген. Жыл сайын есепте «жол жөнделді» деп жазылады, ал көктем түскенде машина сол баяғы ойпаңда бата береді. Халық сонда бір сұрақ қояды: «ақша қайда сіңіп кетті?» деп. Ал шындығында сұрақ басқаша қойылуы керек. Ақша ешқайда сіңген жоқ, ол дәл жоспарланғанындай, дәл қағазда жазылғанындай жұмсалды. Тек нәтиже жол болмай, есептегі жол ғана болып шықты. Қағазда гүлдейді, өмірде шөл жайлайды.
Мұның сыры бір адамның арам пиғылында емес, тісі бір-біріне іліккен бірнеше тетіктің құрсауында жатыр. Әр тетік жеке алғанда мінсіз, тіпті заңның аясында. Ал жиналғанда – жүйенің өзі айналып, өз тезегін өзі басатын арбаға ұқсайды.
Бастауы – мемлекеттік сатып алудан. Атаусыз алғанда бұл жүйе әлемдегі ең ашық рәсімдердің бірі саналады, сайтта ілінеді, конкурс жарияланады, комиссия жиналады. Бірақ конкурстың талап-шарттарының өзі жеңімпазды бұрыннан белгілеп қояды. Белгілі бір тәжірибе жылы, белгілі бір техника түрі, тіпті бір ғана зауыт шығаратын материал маркасы – осының бәрі әдейі сол «өз» компаниясына қиыстырылып жазылады. Заң аттап өтілмейді, керісінше, әріп-әрпіне дейін сақталады. Тек нәтиже басынан белгілі. Аузымен айтқанда «ашық конкурс», қолмен істегенде бәрі бұрыннан пісіп қойылған тамақ. Сондықтан жол, мектеп, әлеуметтік нысан құрылысы жылдан-жылға сол баяғы бірнеше атаудың арасында ауысып жүреді, сапасы ойран болса да, келесі жылы қайта сол ат жеңіп шығады, себебі құжат жүзінде мін жоқ.
Осының қасында екінші, көзге бірден түспейтін тізбек тұрады – жерлестік пен жекжаттық байланыс. Бөлім бастығы құдандалы болса, комиссия хатшысы бір партада отырған сыныптасы болса, қадағалау маманы бір ауылдың ұрпағы болса, бұл жеке-жеке алғанда қылмыс емес. Ал жиынтығында бақылаудың өзі ойылған елеуішке айналады. Тексеруші мен тексерілуші бір дастарқаннан ас ішкен жандар болып шығады, аузы дуалы болғанмен, шындықты айтуға ешкімнің тілі бармайды. Акт жазылады, қол қойылады, ал шынайы сұрақ ешкімнің аузынан шықпайды. «Өз үйіңнің итін өзің қумайсың» дейді халық, дәл осы жерде де сол қағида орындалады.
Ал жыл соңында бұның бәрі бір ғана параққа – есепке сыйып кетеді. Жергілікті билік әр жылдың соңында «орындалу пайызын» көрсетуге тиіс, ал бұл сан – мансап сатысының басты өлшемі болғандықтан, нақты нәтиже болмаса да, есеп көз тартарлықтай сұлу болуы шарт. Жарты салынған нысан «іске қосылды» деп жазылады, әлі жобада жатқан жол «түбегейлі жөнделді» деп көрсетіледі. Ең қауіптісі, дәл осы «сәтті» есеп келесі жылғы қаржыландыруға негіз болады. Жалғандық осылай өз құйрығын өзі шағып жеп, тұйық шеңбер жасайды. Азамат көзімен көрген су басқан жол мен қағаздағы «жөнделген жол» арасындағы алшақтық дәл осы тұста туады. Ал сол алшақтық – халықтың биліктен күдер үзуінің түп қазығы.
Дегенмен, көбіміз ойлайтындай, асыра сілтеу әшкере болған күннің өзінде жауапты жан сирек нақты жаза тартады. Көбіне бір сценарий қайталанады, адам «өз еркімен» қызметтен түседі, содан соң бірнеше ай өткен соң көрші аудан немесе басқа саланың басшылығына қайта отырғызылады. Жүйе адамды жазаламайды, тек орнын аусытырады. «Ит үреді, керуен көшеді» дегендей, бір жерде жіберілген қателік жазасыз қалып тек, мекенін өзгертіп, жаңа жерде қайта бас көтереді.
Осының бәрін жарыққа шығаруы тиіс күш – теория жүзінде журналистика мен қоғамдық бақылау. Іс жүзінде жергілікті баспасөздің көбі әкімдіктің жарнама-ақпараттық тапсырмасына тәуелді күн кешеді, ал шындықты жазуға бел буған тілші сотпен қорқыту мен беделге дақ түсіру қаупімен бетпе-бет келеді. Сондықтан көп редакция қауіпсіз тақырыпты таңдайды, ал нағыз мәселе тек әлеуметтік желідегі жеке жазба болып қалады, ешбір салдарсыз, ешбір жалғасынсыз сөніп қалады. Аузы барда айтылмаған сөз, іште қалған өкпе секілді.
Осы бес тізбектің түбінде әрқашан бір ғана жан тұрады, ол – салығын уақытылы төлеп, жол мен мектепті, аурухана мен әлеуметтік көмекті сол ел билігінен күтетін қарапайым азамат. Жемқорлықтың нақты бағасын министрлік емес, баласын арқалап су кешкен ана, кезекте тұрып жүрегі ауырған науқас өз терісімен көреді. Елдің мойнына түскен ауыртпалық қашанда төменнен, халықтың арқасынан тартылады.
Мұны бір күнде түбегейлі жоюдың сиқырлы кілті жоқ. Бірақ өзгеріс мүлде мүмкін емес деген сөз де емес. Тендер нәтижелерін, жеңімпаз болған компанияның нақты құрылтайшыларын жұртшылыққа ашық ету жерлестік байланысты өз бетінше көзге түсіретін етеді. Орталықтан кезектен тыс жәбірленетін тәуелсіз тексеру тобы «бір дастарқан» проблемасын азайтады. «Орындалды» деген әр жол дала жағдайында нақты дәлелмен, фотомен, бейнемен, тәуелсіз куәгермен расталуы тиіс. Ал сыбайлас жемқорлық жайлы жазған тілшіні сотпен қорқытудан қорғайтын нақты құқықтық қалқансыз бұл тізбектің бірде-бір буыны үзілмейді.
Жүйе тек құпияда ғана қуатты. Әр тетікті атап, күн жарығына шығарған сайын, ол өз күшінің біраз бөлігінен айырылады. Жасырынғанды жария ету, үнсіздікті сөзге келтіру – күрестің өзі осыдан басталады. Халық айтпақшы, «шындықтың сағаты соғады», тек оны соғуға итермелейтін де – біздің қалам ғана.
Наз ҚАЛАМ
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!