Қазіргі баланың өмір сүретін кеңістігі бұрынғыдан әлдеқайда үлкен. Ол бір мектептің, бір қаланың немесе бір елдің ақпараттық шеңберімен шектелмейді. Күн сайын телефон экранынан әлемнің әр түкпіріндегі жаңалықты көреді, түрлі тілдегі бейнематериалды тыңдайды, шетелдік білім беру платформаларын пайдаланады, халықаралық мәдениетпен ерте танысады. Осындай ортада тіл білу оқушының сабақтағы жетістігіне ғана әсер ететін дағды болып қалмады. Тіл білімге, ғылымға, жаңа ортаға, мамандыққа, сапарға, технологияға және адаммен еркін қарым-қатынас жасауға апаратын құралға айналды.
Мектептегі педагогикалық тәжірибеміз де осы өзгерісті анық көрсетіп отыр. Ата-ананың баласына қоятын талабы өзгерді. Оқушылардың өзінде де ағылшынмен шектелмей, түрік, қытай, кәріс, француз секілді тілдерге қызығушылық артып келеді. Бір оқушы болашақ оқуын шетелдік университетпен байланыстырады, екіншісі халықаралық кәсіпке ұмтылады, үшіншісі мәдениет пен саяхатқа қызығады. Олардың бәрін біріктіретін бір қажеттілік бар. Ол – әлеммен тікелей сөйлесе алу.
Осындай сұраныс бізге мектептегі тіл үйретудің мазмұнына қайта қарауды қажет етті. Нәтижесінде Н. Ильясов атындағы №9 мектеп-гимназия КММ-де «Әлем тілдері» мектебі жобасы қалыптасты. 2025–2026 оқу жылында Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетімен ынтымақтастық орнатылып, қазақ тілімен қатар орыс, ағылшын, түрік және қытай тілдерін жүйелі оқытуға негіз қаланды. Жобаның келесі кезеңінде кәріс және француз тілдерін қамту қарастырылды. Осы жұмыстар мектептің оқу үдерісін, әдістемелік ізденісін, тәрбие кеңістігін және сыртқы серіктестігін бір арнаға жинақтауға мүмкіндік берді.
Бірнеше тіл білу сөз қорын көбейтумен шектелмейді
Көптілді білім туралы сөз болғанда ең алдымен тіл санына назар аударылып кетеді. Біз үшін мәселенің салмағы бұдан тереңірек. Оқушы бес тілдің сөздігін жаттап шығуы мүмкін. Бірақ тыңдағанын түсінбесе, ойын айта алмаса, мәтінмен жұмыс істей алмаса, жазбаша пікірін жүйелей алмаса, ол білімнің өмірдегі пайдасы төмендейді.
Сондықтан «Әлем тілдері» жобасында тіл тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым арқылы біртұтас әрекет ретінде қарастырылады. Мысалы, оқушы жаңа тақырып бойынша материал тыңдайды, жұппен сөйлеседі, шағын мәтін оқиды, кейін постер, бейне немесе эссе дайындайды. Модульдік жоспарларда танысу, мектеп өмірі, отбасы мен құндылық, мәдениет пен дәстүр, цифрлық әлем, болашақ мамандық секілді баланың күнделікті өміріне жақын тақырыптар қамтылған. Әр тақырыптың соңында оқушы жасаған нақты өнім болуы көзделген.
Осы тәсілдің басты артықшылығы баланың тілді «пән» деп қабылдауынан біртіндеп алыстап, оны пайдалана бастауында жатыр. Сабақ барысында шет тілінде сұрақ қою, ақпарат табу, қысқа пікір жазу, бейне түсіру, шағын жоба қорғау секілді әрекеттер қайталанған сайын тілдік сенімділік қалыптасады. Тілді білемін деген адамның ең маңызды белгісі де сол сенімділік деп ойлаймыз.
Мұнда мұғалімнің рөлі де өзгереді. Мұғалім дайын ақпаратты жеткізіп қана қоймай, баланың тілдік әрекетін ұйымдастырады. Қай тапсырма тыңдалымды дамытады, қай мәтін айтылымға тірек болады, қандай жұмыс жазылымға алып келеді деген сұрақтар алдыңғы қатарға шығады. Сабақтың соңында «бүгін қандай ережені өттік?» деген сауалмен қатар «оқушы осы тілде не істей алды?» деген сұраққа жауап болуы қажет.
Ұлттық негіз бен әлемдік кеңістік
«Әлем тілдері» жобасын әзірлеу кезінде біз үшін маңызды болған мәселенің бірі – қазақ тілінің орны.
Көптілділік кейде ана тілінің ықпалын азайтатын үдеріс сияқты қабылданады. Біз бұл мәселеге басқаша қарадық. Оқушы әлемге өз мәдениетімен, өзінің ойлау негізімен шығуы қажет. Қазақ тіліндегі сауатты ойлау, мәтінмен жұмыс, академиялық жазылым мен ұлттық дүниетаным мықты болғанда өзге тілді меңгеру де жүйелі жүреді.
Сондықтан әдістемелік нұсқаулықта қазақ тілі жобаның негізгі тіректерінің бірі ретінде қарастырылады. Жобаның тұжырымында ұлттық негізді сақтай отырып оқушыны әлемдік білім кеңістігіне дайындау ұстанымы бар. Орыс тілі кең ақпараттық ортамен жұмыс істеуге, ағылшын тілі халықаралық білім мен ғылымға, түрік тілі түркі әлемімен мәдени сабақтастыққа, қытай тілі Шығыс кеңістігін тануға жол ашады. Кәріс және француз тілдері де оқушының мәдени және кәсіби көкжиегін толықтыра түседі.
Біздің ойымызша, өзге тіл үйренген бала өзінің тілін де тереңірек түсіне бастайды. Ол сөздердің құрылымын салыстырады, мәдени ерекшеліктерді байқайды, бір ұғымның әр халықта қалай қабылданатынын көреді. Мұндай салыстыру дүниетанымды кеңейтеді. Тілді үйрену сол тілде сөйлейтін халықтың тарихына, әдетіне, әдебиетіне, ойлау жүйесіне қызығушылық тудырады.
Осы жерде үш автордың кәсіби тәжірибесінің тоғысуы да еңбектің мазмұнына әсер етті. Біріміз екі шетел тілін оқыту тәжірибесін, біріміз мектепті басқару мен тарих пәнінің көзқарасын, біріміз қазақ тілі мен әдебиеті, әдістемелік және басқарушылық жұмыстың тәжірибесін алып келдік. Соның арқасында нұсқаулықта тіл сабағы, мектеп менеджменті, ұлттық құндылық, мұғалімнің кәсіби дамуы және оқушының болашағы өзара байланыста қарастырылды. Авторлық құрам да осы үш бағытты біріктіреді.
Неліктен әдістемелік нұсқаулық қажет болды
Жақсы идеяның өміршең болуы үшін оны жүйеге айналдыру керек. Мектеп тәжірибесінде талай жақсы бастама бір немесе екі белсенді мұғалімге байланып қалып жатады. Мұғалім ауысса, уақыт жетпесе немесе ұйымдастыру әлсіресе, бастаманың қарқыны да төмендейді.
«Әлем тілдері» әдістемелік нұсқаулығын әзірлеу барысында осы тәуекелді ескердік. Жоба белгілі бір адамның ынтасына тәуелді болмай, мектептің ортақ жұмыс тәртібіне енуі керек деп шештік.
Сол себепті еңбекте сабақ мазмұнымен бірге жоба паспорты, басқару циклі, функционалдық міндеттер картасы, жол картасы, регламенттер, чек-парақтар, бағалау рубрикалары, портфолио, мониторинг құралдары секілді қолданбалы материалдар берілді. Әр тілді мектептің кадрлық және материалдық мүмкіндігіне қарай кезең-кезеңімен енгізу логикасы да қарастырылды.
Бұл біз үшін өте маңызды шешім болды. Себебі мектеп директоры немесе директордың орынбасары көптілді жобаны қолға алған кезде «неден бастаймын?» деген сұраққа тап болады. Мұғалім «сабақты қалай ұйымдастырамын?» деп ойланады. Әдістемелік бірлестік жетекшісіне нәтижені қалай өлшейтіні қажет. Ата-ана баласының қандай пайда алатынын білгісі келеді.
Нұсқаулық осы сұрақтардың арасына ортақ жүйе құруға бағытталды.
Онда әдістемелік жұмыс пен басқару бір-бірінен бөлінбейді. Мысалы, жаңа тілдік курс ашу үшін мұғалім табу жеткіліксіз. Оның мақсаты, оқу жүктемесі, форматы, жауапты тұлғасы, бағалау тәсілі, тоқсандық мониторингі, ата-анамен байланысы және келесі кезеңге көшу өлшемі анық болуы қажет.
Сонда жоба сырт көзге әдемі көрінетін іс-шаралар жинағына айналып кетпейді. Оның нәтижесін өлшеуге, әлсіз тұсын көруге, келесі қадамын жоспарлауға мүмкіндік туады.
Нұсқаулықтың қолданбалы сипаты рецензиялық бағалауда да атап өтілді. Онда көптілді білім беру мектепті басқару, әдістемелік сүйемелдеу, педагогтердің кәсіби дамуы, университетпен серіктестік, цифрлық ресурстар, бағалау және мониторингпен бір жүйеде қарастырылғаны көрсетілген.
Мектеп пен университеттің арасы жақындауы керек
«Әлем тілдері» жобасында біз мектептің өз мүмкіндігімен тұйықталып қалмауына мән бердік. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетімен байланыс осы тұрғыдан маңызды.
Мектеп пен жоғары оқу орнының арасы кейде оқушы университетке түсер кезде ғана жалғанатындай көрінеді. Ал шын мәнінде бұл байланыс ертерек басталғаны пайдалы. Университет мамандарының әдістемелік қолдауы, шеберлік сабақтары, тілдік орта, бірлескен жобалар мен ғылыми бағыттағы кездесулер мектеп оқушысына жоғары білім кеңістігін ертерек тануға мүмкіндік береді.
Мұғалім үшін де серіктестіктің маңызы зор. Ол өзінің пәндік және әдістемелік білімін жаңартады, университеттегі зерттеу мәдениетімен танысады, әріптестермен тәжірибе алмасады.
Оқушы үшін университет алыстағы белгісіз мекеме болып қалмайды. Ол өзін сол ортаның болашақ мүшесі ретінде сезіне бастайды.
Сондықтан «Әлем тілдері» жобасының негізгі серіктесі ретінде Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті көрсетілген. Нұсқаулықтың мақсатты тобына мектеп басшылығы, тіл мұғалімдері, әдістемелік бірлестіктер, оқушылар мен ата-аналармен бірге серіктес жоғары оқу орны мамандарының да енуі осы байланыстың маңызын аңғартады.
Тілге сұраныс неге өсіп келеді?
Біздің күнделікті жұмысымызда байқалатын өзгерістің бірі – баланың тілге деген уәжінің жаңаруы.
Бүгінгі оқушыға «тілді жақсы баға үшін үйрен» деу жеткіліксіз. Ол «маған бұл не береді?» деген сұрақ қояды. Егер оның алдында нақты мүмкіндік көрінсе, ынтасы да өзгереді.
Ағылшын тілі арқылы әлемдік білім ресурсына шығуға болады. Түрік тілін меңгерген бала түркі дүниесінің үлкен мәдени кеңістігіне жақындайды. Қытай тілі экономикалық және білім беру бағытындағы жаңа мүмкіндіктерді танытады. Кәріс пен француз тілдері де мәдениет, білім, халықаралық бағдар тұрғысынан қызығушылық тудырады.
Цифрлық орта бұл сұранысты одан әрі күшейтті. Бұрын шетел тіліндегі кітапты немесе материалды табу қиын болуы мүмкін еді. Қазір керісінше, материал өте көп. Ендігі мәселе сол ақпаратты түсіну, саралау және дұрыс пайдалану.
Тіл осы жерде ақпаратқа қол жеткізудің кілтіне айналады.
Баланың болашақ мамандығы да тілмен байланысып барады. Бағдарламалау, медицина, ғылым, журналистика, халықаралық қатынас, инженерия, туризм, кәсіпкерлік, дизайн секілді көптеген бағытта кәсіби ақпараттың елеулі бөлігі шет тілдерінде таралады. Сондықтан мектепте қалыптасқан тілдік дағды кейін университет қабырғасында да, еңбек нарығында да пайдасын береді.
Мұғалім де өзгеретін орта
Көптілді мектеп ең алдымен мұғалімнің кәсіби дамуына ықпал етеді.
Жаңа тіл немесе жаңа әдіс енгізілген кезде педагог бұрынғы сабақ құрылымына қайта қарай бастайды. Ол бағалау рубрикасын қолданады, оқушы портфолиосын жинақтайды, қысқа жобалар ұйымдастырады, цифрлық ресурстарды таңдайды, рефлексия жүргізеді.
Мұндай орта мектептегі әдістемелік әңгіменің мазмұнын да өзгертеді.
Әдістемелік бірлестікте «тақырыпты өттік пе?» деген сұрақпен қатар «оқушы қандай дағдыны меңгерді?», «қандай өнім шығарды?», «оның ілгерілеуін немен дәлелдейміз?» деген сұрақтар пайда болады.
Осы өзгеріс біз үшін нұсқаулықтың ең үлкен құндылықтарының бірі.
Өйткені білім сапасы дайын құжаттың санымен өлшенбейді. Сапа мұғалімнің ойлауынан, сабақты талдауынан, оқушының әрекетін бақылауынан көрінеді.
Жасанды интеллект пен цифрлық ортаны да ескердік
Қазіргі мектеп цифрлық құралдарды айналып өте алмайды. Оқушы жасанды интеллектіні, аударма сервистерін, бейне платформаларды, түрлі білім беру қолданбаларын пайдаланып жүр.
Мәселе оларды толық тыйып тастауда емес. Мектеп баланы сол құралдарды сауатты қолдануға үйретуі қажет.
Сондықтан әдістемелік нұсқаулықта цифрлық ресурстар мен жасанды интеллектіні орынды пайдалану да көптілді білім беру жүйесінің бір бөлігі ретінде қарастырылды. Бұл жерде академиялық адалдық, дерекпен жұмыс, ақпаратты тексеру, дайын жауапқа тәуелді болмау секілді ұстанымдарға мән берілді. Нұсқаулықтың жаңашылдығын сипаттайтын рецензияда да цифрлық ресурстар мен жасанды интеллектіні қолдану тетіктерінің басқару және әдістемелік жүйемен бірге қарастырылғаны көрсетілген.
Шет тілін үйретуде цифрлық мүмкіндіктің пайдасы айрықша. Оқушы дұрыс дыбысталуды тыңдай алады, мәтінді бірнеше нұсқада салыстырады, бейнежоба жасайды, презентация дайындайды, басқа мәдениет туралы түпнұсқа материал көреді.
Мұғалімнің міндеті сол мол мүмкіндіктің ішінен сапалысын таңдау.
«Әлем тілдерінің» негізгі құндылығы неде
Біз үшін осы еңбектің құндылығы дайын жауап ұсынуында емес. Әр мектептің жағдайы әртүрлі. Бір мектепте бірнеше шет тілі мұғалімі бар, екіншісінде кадр тапшы болуы мүмкін. Бір жерде университетпен серіктестік орнатылған, енді бір жерде бұл жұмыс енді басталады.
Сондықтан нұсқаулықтағы материалдар өзгермейтін схема ретінде жасалмады. Олар мектептің жағдайына бейімдеп қолдануға болатын құралдар ретінде қарастырылды.
Жобаның мақсаты да бір оқу жылында жеті тілді енгізіп шығу деген түсінікке құрылмайды. Тілдерді кезең-кезеңімен, мектептің мүмкіндігін, баланың жүктемесін, мұғалімнің даярлығын ескере отырып дамыту көзделеді. Әлем_тілдері_рецензия_үлгімен
Біздіңше, «Әлем тілдерінің» ең үлкен мағынасы осы жерде жатыр.
Мектеп оқушыға бірнеше тілдің атауын үйретумен шектелмей, сол тілдер арқылы әлемді тануды үйретеді. Бала ақпарат іздейді, салыстырады, сұрақ қояды, дәлелдейді, басқа адамның пікірін тыңдайды, өзінің ойын мәдениетті жеткізеді.
Осындай қабілеттер қалыптасқанда тіл білімі өмірлік дағдыға айналады.
Түпкі мақсатымыз өте түсінікті. Қазақ тілінде еркін ойлайтын, ұлттық мәдениетін құрметтейтін, бірнеше тілде сөйлесе алатын, жаңа ортадан қорықпайтын, білім алуға дайын, өз мүмкіндігін әлемдік кеңістікте сынай алатын жас қалыптастыру.
Мектеп баланың бүкіл болашағын алдын ала шешіп бере алмайды. Бірақ оған сол болашақтың есігін ашатын құрал бере алады.
Сол құралдардың бірі – тіл.
Ал бірнеше тілді саналы әрі жүйелі меңгерген оқушы үшін әлем бұрынғыдан жақынырақ болады.
Ибрагимова Галия Ермаганбетовна
педагогика ғылымдарының магистрі, екі шетел тілі, ағылшын және түрік тілдері мұғалімі
Ибраев Бекзат Сағындықұлы
тарих пәнінің мұғалімі, мектеп директоры
Палмаганбетова Гульшат Кенжетаевна
қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі, педагог-шебер, «Үздік педагог – 2022»,
директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары
Н. Ильясов атындағы №9 мектеп-гимназия КММ
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!