Жақында театрға бардым. Сонда әйел жанының қандай жағдайда да әйел жаны болып қала беретінін көрдім. Сахнада тағдырдың салмағы, тарихтың суық демі, қуғын-сүргіннің қаралы көлеңкесі тұрды. Бірақ сол қараңғылықтың ортасында көзге көрінбейтін бір нәзік сәуле бар. Ол сәуле әйелдің әдемілікке деген құштарлығы болатын. Спектакльдің аты да қызық. «Шанель №5». Бір қарағанда, бұл атаудан сән, Париж, иіссу, нәзік талғам, айна алдындағы әдемі әйел елестеуі мүмкін. Алайда сахнадағы оқиға мүлде басқа әлемге алып кірді. Мұнда сән салоны да, жарқыраған көше де, мерекелік кеш те жоқ. Мұнда қуғын-сүргінге ұшыраған әйелдер бар. Мұнда еркіндігінен айырылған, үмітін ішіне көмген, тағдырдың қатал бұйрығымен колонияға айдалған әйелдер бар. Олардың киімі жұпыны, жүзі солғын, үні шаршаңқы. Бірақ жүрегінің ең түбінде әлі де өшпеген бір нәрсе бар. Ол – әйел болып қалуға деген үнсіз қарсылық.
Сахнадағы бір көрініс ұзақ уақыт ойдан кетпейді екен. Қуғын-сүргін пойызына тағдыр айдап мінгізген әйелдердің арасында Франциядан келген бір қыз болады. Ол бұл жаққа мүлде басқа себеппен келген. Көрмеге қатысуға, өнер көруге, бәлкім, басқа елдің тынысын сезінуге келген шығар. Бірақ тарих кейде адамға таңдау қалдырмайды. Бір сәттік жаңылыс, бір бұрыс қадам, бір түсініксіз тағдыр оны да азапқа бет алған әйелдердің қатарына қосып жібереді. Француз қызы колонияға жеткенде, ондағы әйелдер оған жай ғана жаңа келген адам ретінде қарамайды. Олар оның киіміне, жүрісіне, бөтен елден келген болмысына ғана емес, ең алдымен, бойынан аңқыған бір елеске ұмтылады. Ол елес – иіс. Шанель әтірінің жұрнағы. Париждің алыста қалған тынысы. Еркіндіктің, нәзіктіктің, сәннің, әйелдік әдеміліктің белгісіндей сезілген бір белгі.
Әйелдер оның шәлісін қолдарына алып, қайта-қайта иіскейді. Бірі көзін жұмады. Бірі үнсіз қалады. Бірі сол иістің ішінде бір сәтке болса да басқа өмірге көшіп кеткендей болады. Олар үшін бұл жай ғана әтір емес еді. Бұл – ұмыт болған өмірдің иісі. Айнаға қараған күндердің, шашын тарап, көйлек таңдаған сәттердің, көшеде алаңсыз жүрген уақыттың, біреуге ұнағысы келген жас көңілдің, өзіне-өзі қуана қараған әйелдің иісі еді. Қиындық адамды көп нәрседен айырады. Үйінен, еркіндігінен, жақынынан, аты-жөнінің қадірінен, күнделікті қуанышынан. Бірақ ол әйелдің әдемілікке деген ішкі құштарлығын толық өшіре алмайды екен. Колониядағы әйелдердің француз қызының шәлісіне таласуы сырт көзге балалық көрінуі мүмкін. Алайда сол көріністің астарында адам жанын тітірентетін шындық жатыр. Олар әтірге емес, бір кездері өздерінде болған өмірге ұмтылды. Олар иіске емес, ұмытылып бара жатқан әйелдік қалпына жармасты.
Ең аяныштысы, француз әйелдің өзі әлгі әтірді алты ай бұрын ғана сепкенін айтады. Одан бері қанша жол жүрді, қанша жерді аралады, қанша қорқыныш пен шаршауды бастан өткерді. Шәлінің бойында баяғы иістен ештеңе қалмауы да мүмкін еді. Мүмкін, онда әтір емес, тердің, жолдың, шаңның, азаптың иісі ғана қалған шығар. Бірақ колониядағы әйелдер үшін сол шәліден әлі де ғажайып сезілді. Себебі олар иісті мұрынмен емес, сағынышпен сезді. Әдемілікті көзбен емес, жанымен іздеді. Осы жерде әйел табиғатының бір ғажап сыры ашылады. Әйел әдемілікті тек сыртқы сән деп қабылдамайды. Ол үшін әдемілік – кейде тірі қалудың бір жолы. Жүзі солғын тартса да, жүрегінде сұлулыққа орын қалса, ол толық жеңілген жоқ деген сөз. Қолында айнасы болмаса да, жадында әдемі күндердің сәулесі болса, ол өзін жоғалтпағаны. Сахнадағы әйелдер дәл сол сәтте өздерінің тұтқын екенін ұмытпады, бірақ тек тұтқын ғана емес екенін есіне түсірді. Олар ана, жар, қыз, сүйікті, бір кездері күлген, сәнденген, үміттенген, жақсы көрілген жандар еді.
Адам баласы кейде үлкен тарихи қасіретті сандармен өлшейді. Қанша адам айдалды, қанша жыл өтті, қанша тағдыр үзілді. Бірақ театр сол сандардың ішіндегі бір әйелдің жүрегін көрсетеді. Бір шәліге телмірген бірнеше әйелдің көзі арқылы тұтас дәуірдің мұңын сездіреді. Қағаздағы дерек салқын болуы мүмкін, ал сахнадағы үнсіздік жүректі қарып өтеді. Сол көріністе мен әйелдің нәзіктігі әлсіздік емес екенін тағы бір түсінгендей болдым. Нәзіктік – жанның тірі екенін білдіретін белгі. Қуғын-сүргіннің суық қабырғасы, ауыр еңбек, аштық, қорлық, сағыныш әйелдің сыртқы қалпын өзгертуі мүмкін. Бірақ оның ішіндегі әдемілікке елжірейтін бір тамырды үзе алмайды. Сол тамыр үзілмесе, адам да толық сынбайды.
Бір шәлінің иісі әйелдерді бір сәтке болса да басқа әлемге алып кетті. Олар сол иістің ішінен Парижді көргендей болды. Жарық көшені, сәнді көйлекті, таза бөлмені, ашық терезені, бір кесе кофені, асықпай таралған шашты, ешкім қумайтын, ешкім айыптамайтын, ешкім қорқытпайтын өмірді сезгендей болды. Әрқайсысы сол иістен өз жоғалтқанын іздеді. Бірі жастығын, бірі махаббатын, бірі үйін, бірі анасының жылы алақанын, бірі өзіне тиесілі тыныш өмірін. Әйел жанының бір ерекшелігі бар. Ол ең ауыр сәттің өзінде сұлулықты көргісі келеді. Ашық аспанға қарап жұбанады, ескі орамалды түзеп тартады, сынған тарақпен шашын реттейді, қураған гүлді де аяп ұстайды. Мұның бәрі сырт көзге ұсақ көрінуі мүмкін. Бірақ әйел үшін мұндай ұсақтықтардың ішінде үлкен өмір жатады. Өйткені әдемілікке ұмтылу – өзін адам ретінде сақтап қалудың бір амалы.
«Шанель №5» спектакліндегі сол көрініс маған бір нәрсені анық сездірді. Әйелді әйел ететін тек сәнді көйлек, әтір, әшекей емес. Әйелді әйел ететін – соларға мән беретін жүрек. Әлем тасбауырланып кетсе де, әдемі нәрсеге елжірей алатын жан. Қараңғы жерде де жарықты аңсайтын көңіл. Тер мен шаң сіңген шәлінің өзінен гүлдің иісін іздейтін үміт. Бәлкім, спектакльдің ең үлкен әсері де осында шығар. Ол бізге қуғын-сүргіннің қасіретін ғана көрсетпейді. Сол қасіреттің ішінде жанын жоғалтпаған әйелдерді көрсетеді. Олар күледі деп айту қиын, бақытты деп айту одан да қиын. Бірақ олар бір сәтке болса да әдемілікті сезінеді. Сол бір сәттің өзі олардың адамдық болмысын қайта тірілткендей болады.
Театрдан шыққан соң ұзақ ойландым. Қазіргі бейбіт күнде біз кейде сұлулықты тым жеңіл қабылдаймыз. Иіссуды сән үшін себеміз, гүлді бөлме сәні үшін қоямыз, әдемі көйлекті жай ғана киім деп қараймыз. Ал азаптың ішінде қалған әйел үшін мұның әрқайсысы өмірдің белгісі екен. Әдемі иіс – еркіндіктің белгісі. Таза шәлі – ұмытылмаған нәзіктіктің белгісі. Бір сәттік қуаныш – әлі де өлмеген үміттің белгісі. Қыз-келіншектің жаны қызық қой. Ол кейде бір ауыз жылы сөзден гүлдейді, кейде бір иістен өткен өмірін есіне алады, кейде бір әдемі заттан ішкі әлемін жинап алады. Сондықтан әйелдің әдемілікке құштарлығын жай ғана еркелік көру қате. Бұл – оның болмысындағы терең қажеттілік. Әдемілік әйелге өзін еске салады. Өзінің тек міндет арқалаған жан емес, сезінетін, сүйетін, сағынатын, қуана алатын адам екенін ұқтырады.
Сол сахнадағы әйелдер француз қызынан әтір сұрап таласқанда, олар шын мәнінде әтір сұраған жоқ. Олар өмірден аз ғана мейірім сұрады. Бір сәтке болса да өздерін әйел сезінгісі келді. Қорқыныштан, аштықтан, ауыр жұмыстан, айдаудан, қорлықтан биіктеп, баяғы нәзік қалпына қайта оралғысы келді. Сол үшін алты ай бұрын себілген иістің елесі де оларға жеткілікті болды. Әйел жанының құдіреті де сонда. Ол кейде жоқ нәрсенің өзін бардай сезіне алады. Жоғалған иістен де жұбаныш табады. Өшкен жарықтан да жылу іздейді. Қираған өмірдің арасынан әдеміліктің бір түйірін тауып алып, соған жанын сүйеп тұрады.
«Шанель №5» маған әйел туралы көп сөз айтпай-ақ көп нәрсе ұқтырған спектакль болды. Әйел жаны қашанда сұлулыққа жақын. Оны тағдыр тұншықтыруы мүмкін, бірақ толық өшіре алмайды. Қиындық оның жүзін шаршатуы мүмкін, бірақ әдемілікке елжірейтін жүрегін тартып ала алмайды. Өйткені әйелдің ішкі әлемінде әрдайым бір нәзік иіс сақталып тұрады. Ол иіс – үміттің иісі. Сағыныштың иісі. Өмірге қайта оралғысы келетін жанның иісі.
Шынар ШИЕ.
Фото: Жасанды интеллект
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!