Тіл – ұлттың рухани болмысы мен тарихи жадын сақтайтын, қоғамды біріктіретін ең маңызды құндылықтардың бірі. Кез келген тәуелсіз мемлекет үшін тіл мәселесі тек мәдени немесе тұрмыстық деңгейдегі құбылыс емес, ол – мемлекеттік саясаттың, құқықтық жүйенің және қоғамдық қатынастардың маңызды элементі. Қазақстан жағдайында бұл мәселенің маңызы ерекше, себебі мемлекеттік тілдің қоғам өміріндегі орны мен қызметі құқықтық нормалар арқылы айқындалып, заңнамалық тұрғыдан бекітілген. Мемлекеттік тілдің мәртебесін сақтау мен нығайту – тіл саясатының міндеті, сонымен бірге құқық үстемдігін қамтамасыз етудің де маңызды шарты. Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік тілдің құқықтық орны мен оның сот жүйесіндегі қолданылу ерекшеліктеріне тоқталу өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесінде мемлекеттік тілдің мәртебесі ең алдымен елдің Негізгі заңында айқындалған. Қазақстан Республикасының Конституциясында қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде бекітіліп, оның қоғамдық өмірдің барлық саласында қолданылуына кепілдік беріледі. Бұл норма мемлекеттік тілдің тек символдық мәні ғана емес, нақты құқықтық мәртебесі бар екенін көрсетеді. Яғни мемлекеттік тіл – мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және ресми құжат айналымы жүзеге асырылатын негізгі тіл болып табылады. Сонымен қатар Конституцияда мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілінің ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылатыны көрсетілген. Бұл норма еліміздің көпэтносты қоғамындағы тілдік тұрақтылықты сақтауға бағытталған құқықтық механизмдердің бірі саналады.
Мемлекеттік тілдің құқықтық негіздері тек Конституциямен шектелмейді. Бұл бағыттағы құқықтық қатынастарды нақтылайтын маңызды заңдардың бірі – «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» заң. Аталған заңда мемлекеттік тілдің мемлекеттік басқару жүйесінде, білім беру саласында, мәдениет пен бұқаралық ақпарат құралдарында, сондай-ақ сот өндірісінде қолданылу тәртібі нақты белгіленген. Заңның негізгі мақсаты – мемлекеттік тілдің қоғамдық қатынастардың барлық саласында толыққанды қызмет етуіне құқықтық жағдай жасау. Сонымен қатар бұл құжат тілдік құқықтарды қорғау және азаматтардың өз тілін пайдалану еркіндігін қамтамасыз ету мәселелерін де қамтиды.
Сот жүйесінде мемлекеттік тілдің қолданылуы құқықтық мемлекеттің маңызды көрсеткіштерінің бірі болып саналады. Сот – заң үстемдігі мен әділдіктің жүзеге асырылатын негізгі институты болғандықтан, оның қызметінде мемлекеттік тілдің қолданылуы құқықтық мәдениеттің де көрсеткіші саналады. Қазақстан Республикасының процессуалдық заңнамасында сот ісін жүргізу тіліне қатысты нақты нормалар бар. Оған сәйкес, сот өндірісі мемлекеттік тілде жүргізіледі, ал қажет болған жағдайда орыс тілі немесе басқа тілдер де қолданылуы мүмкін. Егер сот процесіне қатысушы тұлғалар сот ісін жүргізу тілін білмесе, оларға аудармашының көмегі ұсынылады. Бұл норма азаматтардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз етумен қатар, тілдік теңгерімді сақтауға бағытталған.
Сот тәжірибесінде мемлекеттік тілдің қолданылуын кеңейту – құқықтық жүйені жетілдірудің маңызды бағыттарының бірі. Қазіргі таңда сот органдарында мемлекеттік тілде іс жүргізудің үлесі жылдан жылға артып келеді. Бұл – қоғамдағы тілдік сананың өсуінің және мемлекеттік тілдің құқықтық кеңістіктегі орнының нығаюының айқын көрінісі. Сонымен қатар сот қызметкерлерінің мемлекеттік тілді жетік меңгеруі сот төрелігінің сапасына да оң әсер етеді. Себебі сот процесінде қолданылатын құқықтық терминологияның дұрыс әрі нақты пайдаланылуы қабылданатын шешімдердің мазмұны мен дәлдігін арттырады.
Мемлекеттік тілдің құқықтық кеңістікте орнығуы тек заңнамалық талаптардың орындалуымен ғана шектелмейді. Бұл – қоғамның құқықтық мәдениетімен тығыз байланысты үдеріс. Азаматтардың мемлекеттік тілге деген құрметі мен жауапкершілігі артқан сайын, оның қоғамдық қатынастардағы рөлі де күшейе түседі. Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік тілдің дамуы – мемлекеттік органдардың міндеті, сонымен қатар бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі.
Сот маманы ретінде айта кететін маңызды жайттардың бірі – мемлекеттік тілдің құқықтық мәртебесін сақтау сот жүйесінің беделін арттыруға да ықпал етеді. Сот шешімдерінің, қаулылар мен басқа да процессуалдық құжаттардың мемлекеттік тілде дайындалуы азаматтардың құқықтық ақпаратқа қолжетімділігін арттырады. Сонымен бірге бұл үрдіс мемлекеттік тілдің құқық саласындағы қолданылу аясын кеңейтіп, оның құқықтық терминологиясын дамытуға мүмкіндік береді.
Бүгінгі таңда мемлекеттік тілдің құқықтық жүйедегі орны біртіндеп нығайып келеді. Мемлекеттік органдарда, соның ішінде сот жүйесінде қазақ тілінің қолданылу деңгейін арттыру бағытында түрлі шаралар жүзеге асырылуда. Бұл – еліміздің тіл саясаты мен құқықтық дамуының өзара үйлесімділігін көрсететін маңызды фактор. Мемлекеттік тілдің құқықтық кеңістікте толыққанды қызмет етуі Қазақстанның тәуелсіздігі мен ұлттық бірегейлігінің де маңызды белгісі болып табылады.
Қорытындылай келе, мемлекеттік тіл – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ол мемлекеттіліктің негізгі тіректерінің бірі. Оның құқықтық мәртебесін сақтау және дамыту – құқық үстемдігін қамтамасыз етудің маңызды шарты. Сот жүйесінде мемлекеттік тілдің қолданылуын кеңейту арқылы біз құқықтық мәдениетті нығайтып қана қоймай, қоғамдағы әділеттілік пен заң үстемдігінің қағидаттарын да бекіте түсеміз. Сондықтан мемлекеттік тілдің құқықтық кеңістіктегі рөлін арттыру мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті болып қала беретіні хақ.
Қызылорда облысының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының жетекші маманы А.Исахаева
Фото: www.gow.kz
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!