Кіріспе
Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы қоғам өмірінің барлық саласына әсер етіп, экономикалық және әлеуметтік қатынастардың жаңа формаларын қалыптастырды. Интернет арқылы қызмет көрсету, электрондық сауда, онлайн банкинг және әлеуметтік желілердің кең таралуы азаматтардың өмірін айтарлықтай жеңілдеткенімен, сонымен қатар қылмыстың жаңа түрлерінің пайда болуына себеп болды. Солардың бірі – интернет алаяқтығы.
Интернет алаяқтығы – ақпараттық технологияларды пайдалану арқылы азаматтардың сеніміне кіріп, олардың ақша қаражатын немесе мүлкін заңсыз иемденуге бағытталған қылмыстық әрекет. Соңғы жылдары мұндай қылмыстардың саны едәуір артып, құқық қорғау органдары мен соттардың тәжірибесінде жиі кездесетін құқық бұзушылықтардың біріне айналды.
Интернет алаяқтығының құқықтық сипаттамасы
Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасына сәйкес алаяқтық қылмысы бойынша жауаптылыққа жатады.
Аталған бапқа сәйкес:
Алаяқтық – бөтеннің мүлкін немесе бөтен мүлікке құқықты алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен иемдену.
Интернет арқылы жасалған алаяқтық әрекеттер де осы баптың құрамына кіреді. Қылмыс интернет, мобильді байланыс, әлеуметтік желілер немесе электрондық төлем жүйелері арқылы жасалуы мүмкін.
Қылмыстың объективтік жағы – жәбірленушіні алдау немесе сенімін теріс пайдалану арқылы оның ақша қаражатын иемдену болып табылады.
Субъективтік жағы – тікелей қасақаналық, яғни қылмыскердің бөтен мүлікті заңсыз иемденуді алдын ала мақсат етуі.
Интернет алаяқтығы көбіне мынадай тәсілдер арқылы жасалады:
жалған интернет-дүкендер арқылы алдын ала төлем алу;
банк қызметкері ретінде хабарласып, банктік карта деректерін алу;
жалған инвестициялық жобалар ұйымдастыру;
әлеуметтік желілердегі жалған аккаунттар арқылы ақша сұрау;
фишингтік сайттар арқылы жеке деректерді ұрлау.
Сот тәжірибесінде кездесетін интернет алаяқтығы жағдайлары
Қазақстан соттарының тәжірибесінде интернет алаяқтығы көбіне әлеуметтік желілер мен онлайн сауда алаңдары арқылы жасалған қылмыстарға байланысты қаралады.
1-мысал (интернет-дүкен арқылы алаяқтық)
Сот тәжірибесінде жиі кездесетін жағдайлардың бірі – әлеуметтік желілерде жалған интернет-дүкен ашу арқылы алаяқтық жасау.
Мысалы, сот үкімімен азамат әлеуметтік желіде тұрмыстық техника сататыны туралы жалған хабарландыру жариялаған. Жәбірленушілерден тауарды жеткізу сылтауымен алдын ала төлем ретінде ақша аударуды сұраған. Алайда ақша түскеннен кейін тауар жеткізілмей, алаяқ байланысын тоқтатқан.
Сот әрекетті ҚР ҚК 190-бабы бойынша алаяқтық деп танып, айыпталушыны кінәлі деп таныды.
2-мысал (банк қызметкері ретінде алдау)
Тағы бір кең таралған тәсіл – азаматтарға телефон арқылы хабарласып, өзін банк қызметкері ретінде таныстыру.
Мысалы, сотта қаралған істе айыпталушы жәбірленушіге қоңырау шалып, оның банк картасынан күмәнді операциялар жүргізіліп жатқанын хабарлаған. Осы сылтаумен ол жәбірленушіден банктік карта деректерін және SMS-кодты алған. Кейіннен сол деректер арқылы жәбірленушінің шотынан ақша қаражатын иемденген.
Сот мұндай әрекеттерді де алаяқтық ретінде саралап, кінәлі тұлғаны қылмыстық жауаптылыққа тартты.
Интернет алаяқтығының қоғамға қауіптілігі
Интернет алаяқтығының ерекшелігі – оның жасырын түрде және қашықтан жасалуы. Қылмыскер мен жәбірленуші бір-бірімен тікелей кездеспейді, бұл қылмысты ашуды қиындатады.
Сонымен қатар интернет алаяқтығы:
азаматтардың қаржылық шығынға ұшырауына;
жеке деректердің таралуына;
электрондық саудаға деген сенімнің төмендеуіне әкеледі.
Сондықтан мұндай қылмыстармен күрес мемлекеттік органдардың басты міндеттерінің бірі болып табылады.
Интернет алаяқтығының алдын алу шаралары
Интернет алаяқтығымен күрес тек қылмыстық жауаптылықты күшейтумен шектелмеуі тиіс. Мұндай құқық бұзушылықтардың алдын алу үшін азаматтардың құқықтық және ақпараттық сауаттылығын арттыру маңызды.
Азаматтарға келесі қауіпсіздік шараларын сақтау ұсынылады:
банктік карта деректерін және SMS кодтарды ешкімге бермеу;
күмәнді интернет-дүкендерден тауар сатып алмау;
белгісіз адамдардың өтініші бойынша ақша аудармау;
тек ресми сайттар мен қосымшаларды пайдалану.
Қорытынды
Қорыта келгенде, интернет алаяқтығы қазіргі заманғы қоғамның өзекті мәселелерінің бірі болып табылады. Ақпараттық технологиялардың кеңінен қолданылуы қылмыстың жаңа тәсілдерінің пайда болуына алып келуде.
Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасы интернет алаяқтығы үшін жауаптылықты ҚР Қылмыстық кодексінің 190-бабы арқылы қарастырады. Сот тәжірибесі көрсеткендей, мұндай қылмыстар көбіне әлеуметтік желілер мен онлайн сауда алаңдары арқылы жасалады.
Интернет алаяқтығының алдын алу үшін құқық қорғау органдарының тиімді қызметімен қатар азаматтардың да ақпараттық қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру маңызды.
Қызылорда облысының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының судьясы С.Н.Рустемов
Фото: inbusiness.kz
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!