Ұлы ойшыл Әл-Фараби – адамзат өркениетінің дамуына зор үлес қосқан ғалымдардың бірі. Оның толық есімі – Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Тархан ибн Ұзлағ әл-Фараби ат — Турки. Ол 870 жылы Сырдария бойындағы Отырар (Фараб) қаласында дүниеге келген. Философия, логика, музыка, саясат және білім беру салаларында 160-тан астам еңбек жазған бұл ғұлама «Екінші ұстаз» деген атпен де белгілі – бірінші ұстаз Аристотель болып саналады.
Әл-Фарабидің педагогикалық көзқарастары адамның ақыл-ойын дамытуға, білім арқылы кемел тұлға қалыптастыруға бағытталған. Оның ойынша, адам бақытқа жету үшін білім алып, ақыл мен парасатты дамытуы тиіс. Бұл тұжырым тек орта ғасырлық философияда ғана емес, бүгінгі педагогика ғылымында да маңызды орын алады. Ғалымның идеялары жасанды интеллект дамыған заманда жаңаша мән мен мазмұнға ие болуда.
Жасанды интеллект технологиясы білім беру саласына белсенді түрде еніп жатқан бүгінгі күні Әл-Фарабидің ақыл мен парасат туралы ілімін қайта қарастырудың маңызы зор. Адам ақылы мен машиналық интеллектінің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау – заманауи білім философиясының өзекті мәселесі.
Әл-Фарабидің педагогикалық мұрасы
Әл-Фараби білімді қоғам дамуының басты құралы деп санады. Ол ұстаздың рөлін жоғары бағалап, тәрбиенің адам өміріндегі маңызын ерекше атап өтті. Ғалымның пікірінше, білім тек ақпарат беру емес, ол адамның мінезін, ойлау қабілетін және адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруы қажет. Сондықтан оның педагогикалық идеялары бүгінгі білім беру жүйесі үшін де өзекті болып табылады.
Әл-Фараби «Бақытқа жету жолы» еңбегінде жас ұрпақты тәрбиелеудің негізгі бағыттарын айқындайды. Ол батырлық, жомарттық, мейірімділік, қанағатшылдық сияқты қасиеттерді бала бойына сіңірудің маңызын көрсетеді. Ғалым тәрбие мен білім беруді бір-бірінен бөлек қарастырмай, өзара тығыз байланысты үдеріс ретінде түсіндіреді. Бұл тұрғыдан алғанда, оның педагогикасы тұтастық принципіне негізделген деуге болады.
Сонымен қатар, ол баланың жас ерекшеліктерін ескеріп, оған қамқорлықпен қарау мен дұрыс қарым-қатынас орнатуға ерекше мән береді. Ежелгі грек ойшылдарының еңбектеріне сүйене отырып, баланы шамадан тыс емес, біртіндеп, жүйелі түрде оқыту қажет екенін айтады. Бұл принцип бүгінгі дамытушы педагогика мен жеке тұлғаға бағытталған оқыту тәсілдерімен толық үйлеседі.
Ғалым білім беру мәселелеріне терең талдау жасап, оқытуда сезім мүшелерінің рөліне назар аударады. Оның пікірінше, адам білімді алдымен сезім арқылы қабылдайды. Бұл тұрғыда ол Аристотельдің эмпирикалық бағытын қолдайды: бала дүниені бақылау, сезіну, байқау арқылы таниды, ал осы нақты тәжірибе жалпы ұғымдарды қалыптастыруға негіз болады.
Білім беру әдістемесі: жүйелілік пен сатылылық
Әл-Фараби білімнің қоғам үшін маңызын ерекше атап өтіп, оны әр адамға қажет құндылық деп есептейді. Сондықтан білім беру әдістері қоғамның ерекшеліктеріне сай бейімделуі тиіс. Ол білім берудің екі негізгі жолын ажыратады: бірі – түсіндіру арқылы (теориялық), екіншісі – іс-әрекет арқылы үйрету (практикалық). Бұл екі жолды бір-бірімен ұштастыру – тиімді оқытудың кілті.
Ғалым қайталау мен жаттығудың білімді бекітудегі рөлін жоғары бағалайды. Дегенмен, тек жаттап алу жеткіліксіз екенін, шынайы білім түсіну арқылы қалыптасатынын айтады. Оның пікірінше, түсіну – білімнің ең жоғары деңгейі. Сондай-ақ диалог пен пікір алмасу – ойлау мәдениетін дамытудың маңызды тәсілі.
Тіл үйренудің маңызын ерекше атап өтетін Әл-Фараби оны білімге апаратын негізгі құрал деп санайды. Тілдерді меңгеру арқылы адам басқа ғылым салаларын да оңай игере алады. Оның пікірінше, білім беруді логикадан бастау керек – логика ойлау мәдениетінің іргесі. Одан кейін математиканы меңгеру маңызды, себебі ол басқа ғылымдарды түсінуге жол ашады. Ғалым математиканы арифметика, геометрия, астрономия, музыка және механика сияқты тармақтарға бөліп қарастырған.
Мұғалімге қойылатын талаптар жөнінде Әл-Фараби нақты ұстанымда болды: мұғалім білімді шынайы ықыласпен жеткізе алатын, кәсіби деңгейі жоғары, түрлі мәселелерді шеше алатын тұлға болуы тиіс. Ал оқушы білімді қабылдап қана қоймай, оны түсініп, әрі қарай дамыта алатын деңгейде болуы қажет.
Ақыл мен парасат: Әл-Фарабидің ілімі
Әл-Фарабидің философиясында ақыл (интеллект) орталық орын алады. Ол ақылды бірнеше деңгейге бөледі: мүмкін болатын ақыл, іс-жүзіндегі ақыл, жетілген ақыл және белсенді ақыл. Осы сатылы жүйе арқылы ғалым адамның интеллектуалдық дамуын сипаттайды.
Парасат (практикалық ақыл) Әл-Фарабиде ақылдан жоғары тұрады. Егер ақыл – білімді меңгеру мен талдау қабілеті болса, парасат – сол білімді адамгершілік тұрғысынан дұрыс бағытта қолдана білу. Парасатты адам тек білімді ғана емес, адамдар арасындағы қарым-қатынасты, қоғамдық жауапкершілікті де түсінеді.
Ғалымның «Қайрымды қала тұрғындарының көзқарастары» еңбегінде де осы идея кеңінен ашылады: қоғамда бақытты өмір сүру үшін азаматтар тек білімді емес, парасатты да болуы керек. Парасатсыз білім адамды бақытқа жеткізбейді, тіпті зиянға да апаруы мүмкін.
Жасанды интеллект және білім беру
Қазіргі кезеңде ғылым мен технологияның дамуы нәтижесінде жасанды интеллект кеңінен қолданысқа енді. Жасанды интеллект – адам ойлауын белгілі бір деңгейде қайталай алатын жүйе. Ол ақпаратты талдап, шешім қабылдай алады. Алайда оның басты ерекшелігі – онда адамға тән сана, сезім және моральдық жауапкершілік жоқ.
Зерттеулер көрсеткендей, оқушылардың шамамен 86%-ы оқу барысында жасанды интеллект құралдарын қолданады, ал мұғалімдердің 60%-дан астамы сабақ дайындау мен бағалау кезінде пайдаланады. 466 мұғалім қатысқан зерттеу нәтижесінде жасанды интеллекттің оқыту тиімділігін арттыратыны анықталған. Жасанды интеллект құралдарын қолданатын мұғалімдер аптасына орта есеппен 5–6 сағат уақыт үнемдейді.
Дегенмен, бұл технологияның кері әсерлері де байқалады. Кейбір зерттеулерге сәйкес, жасанды интеллектті жиі қолданатын студенттердің оқу нәтижелері төмендеуі мүмкін. Сондай-ақ оқушылардың бір бөлігі жасанды интеллекттің олардың ойлау қабілетіне кері әсер ететінін мойындайды. Мұғалімдердің көпшілігі де бұл технологияның сыни ойлауға ықпалын алаңдаушылықпен бағалайды.
Әл-Фарабидің ілімі мен жасанды интеллект: салыстырмалы талдау
Осы тұрғыдан алғанда, Әл-Фарабидің ақыл мен парасат туралы тұжырымдары ерекше мәнге ие. Ғалым ақылды білім алудың құралы ретінде қарастырса, парасатты сол білімді дұрыс қолдану қабілеті деп түсіндіреді. Ал жасанды интеллект тек ақылға ұқсас қызмет атқарады – үлкен деректер ішінен заңдылықтарды тауып, болжам жасай алады. Бірақ парасат деңгейіне жете алмайды, себебі онда адами тәжірибе, сезім және моральдық сана жоқ.
Әл-Фарабидің педагогикасына сүйенсек, нағыз оқыту – оқушыны дайын жауапқа жеткізу емес, оның ізденіс және ойлау мәдениетін қалыптастыру. Жасанды интеллект дайын жауаптарды жылдам береді, бұл кейде оқушының өз бетімен ой жүгіртуін тежеуі мүмкін. Сондықтан жасанды интеллекті пайдалану барысында педагогтар оны сыни ойлауды ынталандыратын, сұрақтар тудыратын, пікірталас ашатын құрал ретінде қолдануы тиіс.
Ғалымның диалог пен пікір алмасу туралы ілімі де өзекті: жасанды интеллект диалогты имитациялай алады, бірақ шын мәнінде адамдар арасындағы тірі диалогты алмастыра алмайды. Тірі диалогта эмоция, эмпатия, жауапкершілік бар – бұлар жасанды интеллект меңгере алмайтын қасиеттер.
Осы мәселелерді ескере отырып, жасанды интеллектіні білім беру үдерісінде дұрыс қолдану маңызды. Егер ол тек дайын жауап көзі ретінде пайдаланылса, онда оқушының ойлау қабілеті төмендеуі мүмкін. Ал егер ол талдауға, ізденуге бағыттайтын, шығармашылық тапсырмаларды орындауға көмектесетін құрал ретінде қолданылса, онда білім сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
Қорытындылай келе, Әл-Фарабидің педагогикалық мұрасы мен жасанды интеллект тоғысын зерттеу бізге маңызды тұжырым жасауға мүмкіндік береді: ХІ ғасырдың ұлы ойшылы сипаттаған білім, ақыл және парасаттың үш өлшемді үйлесімі бүгінгі технологиялық педагогика үшін де жетекші принцип бола алады.
Қазіргі білім беру жүйесінде жасанды интеллект маңызды, бірақ көмекші құрал ғана. Ол ақпаратты өңдей алады, талдай алады, бірақ адамға тән парасат, мораль және сезім қабілеттеріне ие емес. Нағыз білім – тек ақпаратты меңгеру емес, оны дұрыс түсініп, өмірде қолдана білу. Сондықтан жасанды интеллектті оқыту процесінде қолдану кезінде оның адам ақылы мен парасатын толық алмастыра алмайтынын есте ұстау қажет.
Білім мен тәрбие біртұтас үдеріс ретінде қарастырылуы тиіс, ал технологиялар тек адамға көмекші ретінде қызмет етуі керек. Осылайша, Әл-Фарабидің идеялары мен заманауи технологияларды үйлестіре отырып, оқушының интеллектуалдық және рухани дамуын қамтамасыз ету – бүгінгі білім берудің басты міндеті.
Ақырында, ұлы ойшылдың тұжырымы бүгінгі жасанды интеллект дәуірінде де өзінің мәнін жоғалтпайды. Технология адамның орнын баса алмайды – ол адамның мүмкіндігін кеңейтетін, бірақ адами жауапкершілікті жоймайтын құрал ғана.
Шалқар НҰРҒАЛИ
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!