«Ұлттық банктің оң қолмен қорға салған қаражатын, үкімет сол қолымен алып қойып отыр. Бюджет бекітілген сайын үкімет трансферттерді ұлғайта береді. Міне, қарама-қайшылық. Негізінде, Ұлттық қорға түскен инвестициялық табысқа тиіспей, оны көбейту кезеңін әлдеқашан бастауымыз керек еді. Ұлттық қордан алынып жатқан қаражаттарды да ұқсатып жарытпадық. Ұлттық қор есебінен алынған инвестициялық жобаларды іске асыруда жергілікті органдардың, министрліктердің іс-қимылы нашар. Бізде қорға жүктелген міндеттер бірнеше мемлекеттік органға бөлініп берілген. Мысалы, жоспарлау – ұлттық экономика министрлігіне, кірістерді есепке алу – қаржы министрлігіне, активтерді басқару – Ұлттық банкке, жалпы үйлестіру – Ұлттық қорды басқару жөніндегі кеңеске, бақылау Ұлттық қордан бөлінген қаражаттың жұмсалуын бақылау жөніндегі комиссияға жүктелген. Алайда осынша көп орган бола тұра Ұлттық қор есебінен қаржыландырған жобалардың түпкі нәтижесі жөнінде нақты ақпарат табу қиын. Бізде оны жинақтап, талдап, қалт жібермей зерттеп отыратын мекеме жоқ. Елдегі Ұлттық қорды басқару жүйесі «молда көп болса қой арам өледінің» кебіне көбірек ұқсайды.
Қазақстанға сырттан инвестиция тарту әу бастан проблема болды. Ірі инвесторлар елге аз келеді, біздің нарыққа қызығушылық төмен. 2023 жылдан бері елге келетін инвестиция көлемі төмендеп келеді. 2023 жылы 23,4 млрд АҚШ доллары көлемінде қаражат тартылса, 2024 жылы 15,7 млрд доллар ғана тікелей инвестиция келген. Ал енді осындай кезде Ұлттық қордың қаражатын отандық өндіріске салайық десек, оның да тәуекелі көп. Өйткені бұған дейін отандық бизнеске қордың қаражаты салынбады емес, салынды. Мысалы, былтыр Ұлттық қордың 60 млрд теңгесі Астанадағы «сақалды құрылыс» мәселесін шешуге жұмсалған. Бірақ бұдан LRT іске қосыла салған жоқ. Қор қаражаты инфрақұрылымдық жобаларға, агро-өнеркәсіп саласына, ЭКСПО-2017 көрмесіне, энергетика, индустрия салаларына да бағытталды. Бір ғана мысал, қазір сол ЭКСПО-2017 көрмесінің шары бұзылып жатыр. Музейді енді жасанды интеллект орталығы алмастырады. «Самұрық-Қазынаның» облигацияларын алып та Ұлттық қор 60,8 млрд теңге шығынға батқан. Ұлттық қор есебінен «ҚазМұнайГаз» акцияларын сатып алу үшін 1,3 трлн теңгенің бөлінуі де біржақты үкімет шешімімен қабылданды. Осының бәрін қоса алғанда, 2023 жылы ғана қордан алған ақша көлемі 5,3 трлн теңгеге бір-ақ жеткен. Бұл – рекордты ақша алу көрінісі. Қазақстанда 21 министрлік бар болса соның бәрі Ұлттық қордан трансферт алып отыр. Былтыр да үкімет Ұлттық қордан бюджет тапшылығын жабу үшін 6 трлн теңгеге жуық қаражат алды.
Рас, қордағы бүкіл ақшаны экономикаға салу мүмкін емес. Өйткені бәрін экономикаға салсақ, макроэкономикалық тәуекелдер туындауы мүмкін. Олай болмау үшін экономикамыздың Ұлттық қордың қанша ақшасын қорыта алатынын, ол шамамен қанша сома екенін есептеп шығару керек. Қорыту қабілетінен көп ақша салынса, инфляцияның өршуі сияқты кері әсері пайда болады. Осындай әсерлерден қашқаннан кейін Ұлттық банк қор қаражатын шетелдік бағалы қағаздарға салуды жөн көреді».
Жұмаділда Баяхметов,
экономика ғылымының докторы, профессор.
«Жас Алаш» газетіне берген пікірінен.
Коллаж: egemen.kz
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!