Қазіргі баланың балалық шағы бұрынғыдан өзгеше дейтініміз жасырын емес. Бұрынғы дегеніміз – өткен ғасыр немесе 20 жыл алдыңғы уақыт емес, кемі 7-8 жылмен салыстырған түріміз. Иә, осыдан шамалы-ақ уақыт бұрын бала смартфон-компьютерсіз, ондағы ойындарсыз нағыз балалық шақтың бүлдіршіндері еді. Мәселен, 2000-2005 жылы туылған балалардың балғындық тәтті шағы – құммен ойнап, тас атысып, су тасып өтетін. Иә, осы кезеңнің балалары ғана еш уайымсыз, тәуелділіксіз ер жеткен соңғы буын ба деп те ойлаймыз. Соңғы уақытта заман ағымына қарай баланың да жылдам өзгерісі байқалады. Бұл дегеніміз – бала, смартфон, ойын осы үшжақты байланыстың қауіптілігі бүгінгі күннің өзекті мәселесіне айналып отыр. Сақтанбасақ, өсіп келе жатқан жасөспірімдердің болашағы қалай болады екен деп ойлайсың. Бірінші қаупі – ойынның түр-түрі барын ескерсек, олардың дені баланың психикасына әсер етіп, азарттық делебені жастай қоздырады. Екінші қаупі – ойындар «троян вирустарын» таратады және ойыншыдан ақша сорады. Ақшаға ойнамадым дегеннің өзінде жасырын орнатылып кететін вирусты утилиттер смартфондағы банктік қосымшалардың, электронды пошталардың, аккаунттардың пароль-кодтарын емін-еркін ұрлай алады. Міне, осылардың барлығы бізге қауіпті. Неге? Себебі, бала – білсем, көрсем деп тұрады. Неге болса да қызығушылығы жоғары. Сондықтан, зиянды ойындар баланың зейініне зілдей батып, санасын уламасын десек, жедел түрде шектеу қажет.
ҚАНДАЙ МОБИЛЬДІ ОЙЫНДАР ҚАУІПТІ?
Ойындардың көптігі сонша, қайсысының қалай әсер ететінін білмей қаламыз. Бір қарағанда жай ойын көрінгенімен, арғы түбінде психологиялық ауыртпалық жатқанын түсінуіміз керек. Сол себепті, баламызды қандай ойындардан сақтандыруымыз керек? Қандай мобильді ойындар қауіпті? Осы сауалдар бойынша жауабын жас ата-аналарға мұқият ұсынғымыз келеді.
1. Құмар ойын элементтері және микротранзакциялар
Loot box – жәшік ішінен қандай сыйлық шығатыны белгісіз, сонысымен құмар ойындарға адамның азартын оятады. Келесі кезеңіне өту үшін ақы төлеу баланы ақша жұмсауға итермелейді. Онлайн-казиноға ұқсас механика виртуалды ставкалар арқылы тәуелділік қалыптастырады. Мысалы, Free Fire, Genshin Impact, FIFA Ultimate Team ойындарын айта кетейік. Бұл ойындар арқылы баланың кез келген нәрсеге тәуелділігі ашылуы әбден мүмкін екенін ойлағанымыз жөн.
2. Шектен тыс агрессия мен зорлық-зомбылық
Қан, қатыгездік, кісі өлтіру әрекеті көп ойындар адамның агрессиясын күшейтуі мүмкін. Олар тыйым салынған немесе қылмыстық әрекеттерді насихаттайды. Мысалы, Mortal Kombat, Call of Duty, GTA, PUBG ойындары ең қауіпті қосымшаларға жатады.
3. Психологиялық әсері және тәуелділік
Баланың миына ұзақ әсер ететін әсерлі графика, марапаттау жүйелері адамды тәуелді ете бастайды. Оның соңы ұйқысыздыққа, зейіннің нашарлауына, агрессияға алып келуі мүмкін. Мысалы, Candy Crush, Roblox (жекелеген серверлер), Clash of Clans ойындары деп айтсақ болады.
4. Қауіпті онлайн-қауымдастықтар және кибербуллинг
Бейтаныс адамдармен еркін сөйлесуге мүмкіндік беретін ойындар алаяқтар мен зиянды контентке жол ашады. Ол жерде ойыншының кибербуллингке ұшырау қаупі жоғары. Мысалы, Roblox, Among Us, Discord арқылы байланысатын кез келген ойын.
5. Шынайы өмірге қауіп төндіретін ойындар
Қауіпті тапсырмаларды орындауға итермелейтін ойындар. Олар, әдетте, шынайы өмірде біреуге зиян келтіруді немесе қауіпті әрекеттерге баруға үгіттеуі мүмкін. Мысалы, Blue Whale (Көк кит), Momo Challenge, Jonathan Galindo.
Бұл ойындардың әсері балаңыздың мінез-құлқының өзгеруіне әкеп соқтырады. Ал ондай жағдайдың алдын алу үшін маманның ақыл-кеңесіне жүгінуіміз керек. Бәрі тым кеш болмай тұрғанда балаңызға шектеу қойып, назар аударғаныңыз өзіңіз үшін маңызды.
МАМАНДАР ПІКІРІ ҚАНДАЙ?
Психолог мамандар қауіпті ойындардың арбауына көбіне ата-анасының назарынан тыс қалған балалар жиі тап болатынын айтады.
– Ең әуелі компьютерлік ойындар ата-ана қарауынсыз қалған балаларға қауіпті. Қазіргі таңда көзден таса болған балалардың қорқынышты оқиғаларға душар болып жатқанын естіп, көріп жүрміз. Сондықтан әр ата-ана өз балаларын жиі бақылап, сөйлесіп, смартфонын тексеріп отырса деймін. Нақтылайтын болсақ, ойындарды зерттеңіз, ондағы жас шектеулеріне мән беріңіз. Баламен ашық сөйлесіңіз, ол қандай ойындар ойнайтынын, ұнайтынын талқылаңыз. Ойнау уақытын бақылаңыз, экран алдында ұзақ уақыт отырып қалмауын қадағалаңыз. Қауіпсіздік баптауларын қолданыңыз және онлайн байланысқа шектеу қойыңыз. Бұдан бөлек, төлем жүргізуге тыйым салыңыз, балаға ойын үшін ақша жұмсауға рұқсат бермеу үшін пароль орнатыңыз, – деді психолог маман Айгүл Мұнарова.
Ал белгілі балалар психологі Мөлдір Тоқжанова смартфон мен әлеуметтік желідегі ойындардың қазіргі таңда балалар үшін маңызды екенін атап кетті. Дәлірек айтсақ, смартфон мен әлеуметтік желі, ондағы түрлі қосымша балалардың өмірінде басты рөл атқарады. Бірақ, олардың шамадан тыс пайдаланылуы тәуелділікке әкелуі мүмкін дейді.
– Смартфонға тәуелділік балалардың эмоционалдық, физикалық және ақыл-ой дамуына зиян келтіреді. Ал балалар саналы түрде таңдау жасау, өздерін шектеу немесе танымал нәрселердің қысымына қарсы тұру үшін жеткілікті білім мен дайындыққа ие емес. Бұл зияндылық бастапқыда байқалмайтын жылдамдықпен алға жылжиды, нәтижесінде жағдайды түсінгенде кеш болуы мүмкін. Сондықтан, ата-аналар мен тәрбиешілер балалардың цифрлық әлеммен қарым-қатынасын бақылап, оларға қолдау көрсетуі қажет. Әрі балалардың болашағын ойлау, қорғау – әрқайсысымыздың міндетіміз, – деді Мөлдір Тоқжанова.
Сондай-ақ, психолог маман баланы тәуелділіктен қалай арылтуға болатынын да тілге тиек етті. Ал ата-аналар осы сауал барысына мұқият назарын бұрса дейміз.
– Біз баламызға еркіндік беруіміз қажет. Бірақ шектеу, қадағалау мен еркіндік ұғымын шатастырып алмауымыз керек. Еркіндік дегеніміз баланы өз эмоцияларын шығаруға, ашық сөйлесуге оңай алып келеді. Ал баланың смартфонға тәуелділігі шектен тыс берілген еркіндіктің әсері, ата-ананың шектеуі, бақылауы мүлде болмаған десек те болады. Баланың тәуелділігін жою үшін маманмен ақылдасып барып іс-әрекетке көшкен жөн. Ең алдымен табиғатпен, жан-жануармен байланысу, саяхат жасау өте жақсы әсер етуі мүмкін. Сондай-ақ, ата-ананың жиі бақылауында болуы, ашық сөйлесіп, әр күнге бірге жоспар құрып орындау – тәуелділіктен арылудың бірінші этаптары, – деді маман.
Расында да, балаға шектеу қоятын болсаңыз, отбасыңызбен сол нәрсеге қарсы болуыңыз керек. Мәселен, газды сусын ішуге болмайды десеңіз, оны отбасыңызбен пайдаланбағаныңыз жөн. Сонда ғана бала шектеу мен болмайды дегенді түсінетін болады. Ерте бастан берілген тәрбие балаңызбен бірге өзіңіздің өміріңізді жақсартатынын ұмытпаңыз.
ҚАУІПТІ ОЙЫННЫҢ ӘСЕРІНЕН ҚАНДАЙ ОҚИҒАЛАР БОЛДЫ?
Смартфонның кесірінен балалардың түрлі оқиғаға тап болып жатқанын естіп, көріп жүрміз. Бұл өмірдің рақатын, қызығын көрмеген, балалық шағы балғындай болмаған балалар ма екен дейміз. Бәрі де мүмкін. Осының салдарынан құрбандар қатары көбейіп те келеді. Жақын арада Астанада (лифтте) болған жағдай әлемжеліні дүрліктіргені мәлім. Сіз де көрген боларсыз. Сұмдық кадрды көрген ел шошып қалды. Әрине, дәл сол оқиғаның компьютерлік ойындарға байланысы жоқ та шығар, бірақ ұсталған жасөспірімнің өзі есепте тұрған бала екен. Кадрда бала компьютерлік ойындағыдай пышақты еркін және аяусыз сілтейді. Бұл туралы бала құқықтары жөніндегі уәкіл Динара Закиеваның хабарлауынша, жасөспірім тергеу изоляторында емес, арнайы бақылау жүргізілетін психологиялық орталықтардың бірінде екен. Ал анасы жауапқа тартылған көрінеді. Ал осыдан бір айдай уақыт бұрын Астанада тағы бір оқиға болған еді. Тепсе темір үзетін 20 жастағы жігіт «неге түнімен компьютер ойнайсың?» деп ескерту жасаған үйіндегі аға-әпкесінің сөзін көтере алмай, аяусыз пышақтап тастады. Агрессия ма? Дәл өзі. Сондықтан, бұл – қауіпті тенденция. Өсіп келе жатқан үйдегі өскіндерге де назар аударып отыру керек. Өзіне де, телефонына да. «Ойыннан от шығады!» деген осы шығар. Бұдан бөлек, жаға ұстатар түрлі жайт та жетерлік.
ҚОРҒАНЫС ҮШІН SIM КАРТА ЕНГІЗІЛДІ
Бүгінде бұл олқылықтардың алдын алу мақсатында түрлі сақтық шарасы қарастырылып жатыр. Нақтырақ айта кетсек, балаларға арналған SIM карта енгізіледі. Бұл жасөспірімдердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету барысында орнатылып отырған жүйенің басты артықшылықтары:
1. Ата-ана бақылауы – баланың онлайн әрекеттерін бақылауға мүмкіндік береді.
2. Қорғаныс сүзгілері – зиянды және қажетсіз контенттен қорғайды.
3. Геолокация қызметі – баланың орналасқан жерін анықтауға көмектеседі.
Десе де, бұл жүйенің қауқары қауіпті ойындардың кесірінен азғындыққа баратын балалар қатарын азайта ма екен? Азайтса, тіпті жақсы. Дегенмен, заман ағымының басты жетістігі – интернет дамыған сайын жас ұрпақтың өміріне төнетін қауіп-қатер де сейілмейді. Оған тосқауыл тек ата-ана тарапынан болуы қажет. Ал құзырлы органдар мен министрлік тарапынан сол ата-аналарға цифрлық сауаттылық, зиянды контент, қосымшалар туралы ақпараттарды толық түсіндіру жұмыстары жүргізілсе дейміз. Сонда ғана үлкендер тарапынан болатын бақылау жұмыстары нәтижелі болар еді.
Оразкүл БАҚЫТЖАНҚЫЗЫ
Сурет ашық дереккөзден алынды.
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!