Бір дамыған елдің Инфрақұрылым министрлігіне Майкл атты жас, өршіл маман жұмысқа кірді. Ол өте алғыр адам еді. Бір күні Майкл министрлік архивінен министр Плиффтің бірнеше жыл бұрын қала құрылысы тендерінен аса ірі көлемде ақша жымқырып, оны оффшор шотына аударғанын дәлелдейтін құжаттарды кездейсоқ тауып алды.
Қарапайым азамат болса, мұны құқық қорғау органдарына хабарлар еді. Бірақ Майкл басқаша шешім қабылдады. Ол Плифф министрдің кабинетіне кіріп, құжаттарды үнсіз үстеліне қойды да, бір-ақ сөйлем айтты: «Министр мырза, мен сіздің бұл құпияңызды білемін. Бірақ мен сіздің жағыңызда болғым келеді».
Сол күннен бастап Плиффтің «құпиясын» ұстаған Майкл министрлікте ешкім емес адамнан бірден бөлім басшысы, кейін мемлекеттік хатшы деңгейіне дейін көз ілеспес жылдамдықпен көтерілді. Плифф министр Майклдан өлердей қорқатын, сондықтан оның барлық тағайындауын жасап, сұраған қаржысын беріп отырды.
Бұл жүйенің құлдырауы басталған сәт еді.
Майкл Плиффтің құпиясын пайдаланып, министрліктегі барлық маңызды қызметтерге өзі сияқты «құпиясы бар», яғни осал адамдарды тағайындай бастады. Ол білікті кадрларды емес, тек «құпиясы бар» адамдарды жинады. Себебі мұндай адамдар ешқашан қарсы шықпайды, ең мойынсұнғыш құлға айналады. Министрлік толықтай «сен менің құпиямды білесің, мен сенікін білемін» деген қорқынышқа негізделген мафиялық жүйеге айналды.
Бұл жағдайды әлеуметтік психологиядағы «Сынған терезе теориясымен» түсіндіруге болады. Егер ғимараттың бір терезесі сынған күйі қалса, оны жөндемесе, көп ұзамай барлық терезесі сынып, ақырында бүкіл ғимарат қирайды.
Саясатта Плифф министрдің жемқорлығы сол «алғашқы сынған терезе» болды. Ал Майкл оны түзетудің орнына, сол «сынықты» пайдаланып, өзіне билік құрды.
Нәтижесінде:
1. Бір министрдің құпиясын пайдаланып мансап жасауға болатынын көрген басқа қызметкерлер жұмысқа деген ынтасын жоғалтты.
2. Олар адал еңбек етудің орнына, бастықтарының «құпиясын» іздеп, өсек жинап, бір-бірін бопсалау арқылы жоғарылауға тырысты.
3. Мемлекеттік орган халыққа қызмет ететін жерден гөрі, бір-бірінің құпиясын сататын «қара нарыққа» айналды.
Салдары өте ауыр болды: білікті инженерлер мен ғалымдар мемлекеттен кетіп, тек «қолшоқпарлар» қалды. Инфрақұрылым құлдырап, көпірлер қирап, экономика тұралады. Бопсалауға негізделген билік шешім қабылдай алмайтын күйге түсті. Сырттай мемлекет сияқты көрінгенімен, ішінен әлдеқашан қуыс қабыққа айналған еді.
Уақыт өте келе Майкл одан әрі шектен шықты. Ол Плиффтен кейін келген жаңа, адал министр Грейді де өз ықпалына түсірмек болды. Бірақ Грей министр көнбей, Майклды жұмыстан шығаруға шешім қабылдады. Ашуланған Майкл оны жою жоспарын жасап, жалған айыптар дайындай бастады.
Дәл сол кезде елде халықтың қысымымен «Мемлекеттік қызметтің ашықтығы және бопсалаудан қорғау туралы жедел заң» қабылданды. Оның ең маңызды бабы: «Егер сіз қылмысты біліп тұрып 24 сағат ішінде хабарламасаңыз және оны жеке пайдаңызға пайдалансаңыз – сіз сол қылмыстың сыбайласы әрі ұйымдастырушысы болып есептелесіз».
Майкл өзін заңнан жоғары санап, Грейді бопсаламақ болғанда Плиффтің оффшор шоттары туралы дәлелдерді пайдаланбақ болды. Бірақ жаңа заң бойынша арнайы қызмет оның барлық цифрлық дәлелдерін – хаттар, хабарламалар, келісімдерді тәркіледі.
Соңында Майкл өзі құрған бопсалау жүйесінің құрбаны болып, өмір бойына сотталды. Плифф те жаза алды, бірақ Майкл қылмысты жасырып, оны пайдасына асырғаны үшін одан да ауыр жазаға кесілді.
Бүгінде кейбір жүйе дәл осы «сынған терезесі бар үйге» ұқсайды. Адамдар бір-бірінің құпиясын біліп отырып бірге жұмыс істейді, сол арқылы қызметке тағайындайды.
Мұны тоқтату үшін:
1. Әрбір «сынған терезені» дер кезінде жөндеу керек (ұсақ болса да).
2. Бопсалаушыны қылмыскер деп тану қажет.
3. Технологиялық ашықтықты енгізу (блокчейн, AI).
4. Таза әрі адал адамдарды билікке әкелу.
Қорытындысында, егер біз «мен сенің құпияңды білемін» дегенді «мен сені заң алдында жауапқа тартамын» деп алмастырмасақ, кез келген мемлекет ішінен іріп, сыртынан құлайды.
Әрбір «сынған терезені» уақытында жөндейік. Сонда ғана шын мәнінде «тірі мемлекет» құра аламыз.
Амантай ТОЙШЫБАЙҰЛЫ
Сурет ашық дереккөзден алынды.
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!