Жаһандану, медиа және гендерлік трансформациясы қазақстанның оңтүстік өңірлері мысалында
Қазақстанның оңтүстік өңірлері – гендерлік рөлдер ең терең мәдени тамырмен бекіген аймақтардың бірі. Бұл өңірлерде ерлер мен әйелдердің әлеуметтік міндеттері тарихи түрде айқын бөлініп, күнделікті өмір салтына, отбасы құрылымына, тәрбие жүйесіне және қоғамдық қатынастарға сіңіп кеткен. Социологтардың бағалауынша, Қазақстандағы дәстүршілдік деңгейі ең жоғары аймақтар дәл осы оңтүстік өңірлерге тиесілі: әртүрлі сауалнамаларда респонденттердің 60–70 пайызы «ер адам – отбасының негізгі шешім қабылдаушысы» деген көзқарасты қолдайтынын көрсетеді. Алайда соңғы онжылдықта бұл аймақтар бұрын-соңды болмаған мәдени қысымға тап болды. Ақпараттық қоғамның дамуы, интернеттің жаппай қолжетімділігі және әлеуметтік желілердің экспансиясы гендерлік рөлдердің қалыптасу механизмін түбегейлі өзгертті. Егер 2000-жылдардың басында Қазақстанда интернет қолданушылар үлесі 5–7 пайыздан аспаса, бүгінде бұл көрсеткіш 90 пайызға жуықтады. Ал 18–34 жас аралығындағы жастар арасында әлеуметтік желілерді күнделікті тұтыну деңгейі 95 пайыздан жоғары.
Бұл дерек – жай ғана технологиялық прогресс көрсеткіші емес. Бұл – мәдени ықпал арналарының ауысқанын білдіреді. Гендерлік рөлдер енді тек отбасы мен дәстүр арқылы емес, алгоритмдер, трендтер және визуалдық мәдениет арқылы қалыптасып жатыр. Оңтүстік өңірлердегі жастардың медиа тұтыну құрылымына жүргізілген бірқатар зерттеулер Instagram, TikTok және YouTube платформаларының басымдыққа ие екенін көрсетеді. Орта есеппен, аймақ жастары күніне 3–5 сағатқа дейін әлеуметтік желіде уақыт өткізеді. Осы уақыт ішінде олар жүздеген визуалдық сигнал алады: “табысты еркек”, “еркін әйел”, “дәстүрлі отбасы”, “қазіргі заманғы қарым-қатынас” секілді бір-біріне қарама-қайшы образдар қатар ұсынылады. Дәстүрлі қоғам үшін бұл – күрделі сынақ. Себебі классикалық патриархалдық модельде ер адамның маскулиндігі физикалық еңбекке, сабырлылыққа, эмоцияны тежей білуге және отбасы алдындағы жауапкершілікке негізделсе, қазіргі медиакеңістікте ер адам бейнесі көбіне тұтынушылық жетістік, материалдық статус және сыртқы имидж арқылы сипатталады. Бұл – гендерлік рөлдің мазмұндық өзгеруі.
Әйел бейнесіндегі трансформация одан да айқын. Статистикалық деректерге сүйенсек, Қазақстанда жоғары білім алатын студенттердің 55–57 пайызы – әйелдер. Оңтүстік өңірлерде бұл көрсеткіш сәл төмен болғанымен, соңғы он жылда әйелдердің еңбек нарығына шығу деңгейі тұрақты өсіп келеді. Дегенмен, мәдени санада әйелдің басты рөлі әлі де отбасы мен тұрмыспен тығыз байланысты. Осы жерде парадокс туындайды: бір жағынан, әйел экономикалық және ақпараттық тұрғыдан дербестікке ие бола бастайды, екінші жағынан, оған қойылатын дәстүрлі талаптар әлсіреген жоқ. Әлеуметтік желілер бұл қайшылықты одан әрі күшейтеді. Себебі бір контент әйелді “өзін жүзеге асырған тұлға” ретінде дәріптесе, екінші контент оны әлі де сыртқы келбет, мойынсұну және үнсіздік арқылы бағалайды. Медиакеңістікте таралатын гендерлік стереотиптердің ықпалы аймақта ерекше байқалады. Зерттеулерге сәйкес, оңтүстік өңірлерде респонденттердің 40 пайыздан астамы әлеуметтік желілердегі контенттің олардың ер мен әйел рөлі туралы көзқарасына әсер еткенін мойындайды. Бұл – өте жоғары көрсеткіш. Демек, гендерлік рөлдердің трансформациясы саналы түрде емес, көбіне бейсаналық деңгейде жүріп жатыр.
Жаһандану бұл үдерісті тек жеделдетіп қана қойған жоқ, оны фрагменттеді. Бір әлеуметтік кеңістікте бірнеше гендерлік модель қатар өмір сүруде. Бір отбасында ата-әже дәстүрлі патриархалдық көзқарасты ұстанса, ата-ана екіұдай күйде, ал жастар мүлде басқа құндылықтармен өмір сүреді. Бұл ұрпақаралық шиеленісті күшейтеді.
Сарапшылардың пікірінше, Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде гендерлік қақтығыстардың жиілеуінің бір себебі – дәл осы мәдени диссонанс. Бір тарап үшін өзгеріс – қауіп, екінші тарап үшін – мүмкіндік. Бұл жерде мәселе гендерлік теңдікте емес, мәдени бейімделу жылдамдығында. Сонымен қатар, бұқаралық ақпарат құралдары да бейтарап рөл атқарып отырған жоқ. Телесериалдар, ток-шоулар, жаңалықтар мен жарнамалар арқылы қалыптасатын гендерлік рәміздер кейде дәстүрді күшейтсе, кейде оны әлсіретеді. Ер адамға “қатал болу”, “көз жасын көрсетпеу” міндеттелсе, әйелге “шыдау”, “отбасы үшін өзін құрбан ету” рөлі жүктеледі. Бұл стереотиптер жаңа жағдайға бейімделмей, ескі үлгіні қайта өндіреді.
Қорытындылай келе, Қазақстанның оңтүстік өңірлеріндегі гендерлік рөлдердің трансформациясы – тек мәдени өзгеріс емес, ол әлеуметтік құрылымның қайта қалыптасу процесі. Бұл үдерісті біржақты бағалау мүмкін емес. Дәстүрлі құндылықтар толық жойылып жатқан жоқ, бірақ олар жаңа ақпараттық ортада қайта түсіндіріліп жатыр. Мәселе – осы өзгерісті басқару мен түсінуде. Егер гендерлік саясат пен мәдени дискурс жергілікті ерекшеліктерді ескермесе, жаһандану қоғамды жаңғыртпай, керісінше, ішкі қайшылықтарды тереңдетуі мүмкін. Сондықтан оңтүстік өңірлердегі гендерлік трансформацияны зерттеу – тек академиялық қызығушылық емес, бұл әлеуметтік тұрақтылық үшін стратегиялық маңызы бар мәселе.
Мақала Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым комитетінің қаржыландыруымен «Қазақстанның оңтүстік өңірлері тұрғындарының гендерлік рөлдердің қалыптасуына мәдени құндылықтардың ықпалы: дәстүрлі және инновациялық көзқарастар» ғылыми жобасы (грант № AP26101317) аясында әзірленді.
Серікхан Әлханұлы Жүзеев,
Философия докторы (PhD), Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті,
«Қазақ тілі мен әдебиеті және журналистика» білім беру бағдарламасының жетекшісі
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!