Жалғанда мынау құныстау,
Бойыңды қиын тік ұстау.
Өмірден алған өнегем,
Өнермен ғана тыныстау…
Қайырбай Зәкірұлы.
Әдетте ел ішінде жиі айтылатын «Адамның айтқаны емес, Алланың айтқаны болады» деген тәмсілдің ақиқатына тағы бір көз жеткізіп отырған жайым бар. Тегінде бұл естелік-эссе сонау бала кезден сыралғы дос Қайырбайдың сеңгірлі сексен жылдық мерейтойы (25.02.2025ж) қарсаңында жазылуы керек еді. Ұйғарылған ойдың жүзеге аспауына 2024 жылдың желтоқсан айының соңында бұған дейін Алматы шаһарында арагідік жүздесіп, жиі хабарласып жүрген Қайрекеңе ажал құрығының тосыннан салынуы басты себепкер болды.
Әлеуметтік желідегі Қайырбай дүниеден озды деген суыт хабар жетісімен ертеңіне жерлес жазушы ағамыз Молдахметті бас қылып, ініміз Ахмет үшеуміз арнайы көлікпен марқұмның Қаскелең төңірегіндегі шаңырағына барып, көңілқос айттық. Жерде қар, қыстың іші болатын. Кешкі берілетін қонақасының төргі бөлмеге жайылған дастарқанынан «Қабыл болсын!» деген ишаратпен дәм таттық. Ас қайырып, орнымыздан тұрамыз дегенше қиырдағы Қызылордадан, іргедегі Есіктен, Талғардан сау етіп келген жырау Алмас, тележурналист Нұрбек, облыстық музей директоры Сапар, ұста, тәлімгер Дәулет Дәркембайұлы, астаналық Орақ ағаммен толықты. Көп кідірмедік. Әртүрлі себеппен ертеңгі жерлеуге қатыса алмадық. Оның есесіне бір айдан асып барып берілген қырық күндік ас мәзірінде Қызылордадан келген Сәпен, астаналық Орақ және Шарапатпен, сондай-ақ жергілікті Қашақбай, жырау Ұлжанмен дастарқандас болдық. Мұндай мүмкіндік шақыру жақтың шалағайлығынан 2025 жылдың желтоқсаны басында берілген соңғы тамағы саналатын жылдық асында болмады. Әйтсе де, аузын ашса көмекейі көрінетін, ақ жүректі Қайырбайдай асыл достың азаматтық болмыс бітіміне титтей де кіреуке түскен емес. Оңаша қалып, қалам алып, ақ қағазға төгілдіріп сыр ақтарғанда кейінде қалған, өткен ғасырдың алпысыншы жылдарының боямасыз шынайы көрінісі көз алдыма тізбектеліп қайта орала берді.
Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталғанына небәрі он бес жыл (1960 ж) ғана өткен. Тораптық Қазалы стансасының күншығыс бетіндегі (5-ші квартал) кейінде Кабельная мен Песчанная аталған көшенің қаптаған балалары жас ерекшелігіне қарай топтасып ойнайтын. Ойын қызығына (ләңгі, әйкүл, жасырынбақ, т.б.) тоймайтын шақ. Бірде Бегімбай, Құлыбай, Әбдірахман болып, топтасып тұрған біздің жанымызға асыға басып келген Жанәбіл досымыз жанына ерткен талдырмаш келген бозбаланы «Қайырбай. Ата-анасы Аралқұмнан көшіп келген. Көршіміз. Енді бірге ойнап, бірге жүретін боламыз» деп қысқаша таныстырды. Біздер су жаңа досымызға ошарыла қарадық. Бет жүзі шырайлы. Ойлы, тұңғиық көзді, орта бойлы. Көрікті. Түрінен (кейінде мінезінен) қоқаң-соқаңдықтың ізі байқалмайды. Сөзі майда. Риза болғанында «Тамаша!» «Ғажап!», «Азамат!» деп қояды. Бойында суретшілік, жыршылық өнері бар екеніне бертін келе қанықтық. Осылайша бойына жаратылысынан өнер қонған досымыз бізбен тез арада тіл табысып, тонның ішкі бауындай болып кете барды. Тобымыздың көркіне айналды. Оның жібек мінезіне, сан қырлы өнеріне (домбыра мен гитара тартқанда алдына жан салмайтын) тәнті сәтте ризашылықпен «Біздің Қайыр!», «Қайрош!» деп еркелететінбіз. Он саусағынан өнер тамған ұста Қонысбай әкесі мен ақ жаулықты Зәпура анасын да көрдік.
Арада жылжып жылдар өтті. Есейдік. Есейгендердің алды болған досымыз біз орта мектептің шеңберінен шиырлап шыға алмай жүргенімізде Сырдың Аралға құяр сағасындағылар үшін жердің түбі, бір қиыр саналатын Алматыға арман қуып, екінің бірінің пешенесіне жазылмаған, атағы дүрдей Н.Гоголь атындағы көркемсурет училищесіне өз маңдайымен түсіп (1964 ж), дырдай студент атанып келген қуанышының куәгері болдық. Шаттандық. Сәттілік тіледік. Жазда каникулға келгенде жанынан айналсоқтап шықпайтынбыз. Қоңыр кеште ақ шағыл құм төбесіне жиналғанымызда баршамызға көрікті Алматының ақ басты Алатауы мен қарағайы мен қайыңы самсаған сұлулығын, ұстазы, суретші М.Қалимовтың әкелік қамқорлығын балын тамыза айтып, қоңыр түсті гитарасымен жастық дәурен туралы әндер шырқайтын. Төңірек біткен құлпырып сала беретін. Осындай сәтте «Шіркін-ай! Қайрош сияқты біз де Алматыға барып, оқу оқысақ, арман болмас еді-ай!» деп іштей қиялдайтынбыз.
Өмір өзен бір орнында тұрған ба, тәйірі?! Арада жылдар жылжып өтті… Әр адамның маңдайға жазылған тағдыры, сан тарау өмір жолы бар. Күні кеше тай құлындай тебісіп, ойнап жүрген Әбдірахман мектеп бітірісімен әскер қатарына алынды. Оралысымен оқу іздеп, жанына Қоныс досын серік етіп, Ресейдің Саратов қаласына жол тартты. Нұролла болса Қарағандыдан бір-ақ шықты. Өз басым локомотив депосында жұмыс істеп (1966-1967 ж), әскер қатарына алындым. Онан кейін Алматыға жол тартып, студент атандым (1971-1976 ж). Балапан басына, тұрымтай тұсына заманы туғанда Қайырбайдан амалсыздан көз жазып қалдық. Арагідік достар бас қосқанда «Қайда жүр екен?!» деп сұрастырып қоямыз. Сөйтсек, Қайрекең алдымен көркемсурет училищесін, кейінде КазПИ-дің (қазіргі Абай атындағы ҚПУ) көркемсурет-графика факультетін бітірген. Еңбек жолын Байқоңыр қаласында бастап, Сырдың бас қаласы Қызылордада жалғастырған. Осындағы Қорқыт ата атындағы Қызылорда педагогикалық институтында (1992-1995 ж) бейнелеу өнер кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарған. График суретші мамандығын үнемі жетілдіріп, Сыр-Ананың ежелгі (Қорқыт ата, Жанкент шаһары, Бегім ана, т.б.) және бүгінгі («Ұлбаланың бақыты» триптихы (1980 ж). (Социалистік Еңбек Ері, көпбалалы ана), «Арал қасіреті», «Теңіз туралы толғау» топтамасы (1982 ж) тақырыбына терең бойлады. Республикалық, Одақтық сурет көрмесіне қатысып, жүлдегер атанды. Ең шырқау биігі 2014 жылдың 21 қарашасында Қазақ-түркі әлемінің мәдени астанасы Қазанда 2014 жылдың жабылуына арналған салтанатты іс-шаралар шеңберінде «Қорқыт ата» суреті үшін Қазақстан суретшілері тарапынан ТҮРКСОЙ сыйлығының иегері атануы, Татарстан Республикасының мәдениет министрі А.Сабагатуллиннің қолынан осы мәртебелі сыйлықты алуы еді. Досымыздың екінің бірінің қолы жете бермейтін марапатты иеленуі сан қырлы, алуан сипатты шығармашылық қабілет қарымының арқасында есімінің түбі бір Түркі әлеміне кеңінен танымал болуы баршамызды қуантып, мерейімізді асқақтатып еді. Әлем дегеннен шығады, сөзімізге тұздық болу үшін қылқалам шеберінің философиялық мәнді, кесек бітімді туынды картиналары өзіміз бен Ресейді айтпағанда, әр жылдары Қытай, Жапония, АҚШ, Франция, Португалия, Марокко, Иемен секілді шет мемлекеттер өнер мұражайына қойылғанын еске салған жөн. Сексен жылдық мерейтойы (2025 ж) құрметіне іштей тағылымды көрме ұйымдастырып жатқандығынан хабардар едік. Әттең, ағамызға ажал тосыннан құрық салғандықтан үлгере алмады. Өкінішті-ақ!
Аспанымыз бір, жеріміз ортақ болса да тағдырдың бұралаңды сан тарау жолымен шартарапта жүріп, тірлік еткен (ғұмырымның 45 жылы Жетісудың Қараталында өтті) өз басым бал дәурен балалық шақтағы аяулы да қимас досымды араға жарты ғасыр салып (2014 ж) Қазалыда Жанқожа батыр бабамыздың 240 жылдық мерейтойында жолықтырдым. Шұрқырыса құшақтастық. Сондағы емірене «Ой, Айналайын! Қалайсың?!» дегені әлі де құлағымнан кетер емес. Үстінде – етек-жеңі кең плащы. Басында – классикалық үлгідегі қара шляпасы. Жүрісі ширақ, сөзі мәнді, күлкісі шат. Сырттай сұрастырып қоятынын айтып, визиткасын берді. «Хабарласып тұр!» деп ықыласын танытты.
Хакім Абайдың «Асыл адам айнымас» ізімен 2016 жылы телефонмен хабарласып, хал-жағдайды біліскен соң табиғатынан сегіз қырлы, бір сырлы досымның поэзияға деген құштарлығынан хабардар болу мақсатында анасы Зәпураға арналған «Шалқасынан туған Ай» өлеңдер кітабын («Тұмар», 2005 ж.) сұраттым. Меселімді қайтармады. Өзім тұратын жердегі Нұрман досымның Қызылордаға қатынап, вахтада жұмыс істейтін баласы арқылы алдырттым. Зейін қоя, шұқшия оқыдым. Бұған дейін де жырлары облыстық, республикалық газет-журналдарда («Сыр бойы», «Ақ желкен», «Жұлдыз», т.б.) жарық көрген Қайрекеңнің жыр өлкесіндегі суреткерлігі мен құлаш сермесі еріксіз тәнті етті. Әсіресе естелік жазбама эпиграф етіп алған «Зілзала заман мұң артыптағы» мына бір «Түскендей отқа, мұзға да, жүрмедік ел деп біз ғана. Ғасырдың соңғы күндері, кітабым шықса жүз дана. Күмілжіп кештеу еккенім, көктемге берер күз баға» деген оқушымен сыр бөліскен жолдары оның сөз зергері – ақындық талантынан мәшһүр етеді…
«Тау мен тау кездеспесе де, адам мен адам кездеседі» деген қанатты сөзі бар ғой. Бұған дейін ара-тұра телефонмен байланысып тұрған аға дос Қайрекеңді ұзын тартылған теміржолдың бойында, «Семей – Қызылорда» бағытындағы жолаушылар поезының жайлы купесінің бірінде жолықтырғанымды қайтерсің?! Балалардың анасы Айзада екеуміз аталған поезға Үштөбеден отырып, Жетісайдағы Ендібай құда мен Қаншайым құдағидың отбасылық қуанышына ортақтасуға Шымкентке бет алған тұсымыз. Ұзақ жүріп, Алматыға тоқтағанда біраз жолаушы мінді. Солардың қатарында Қайырбай да бар екен. Бір шаруамен поездың мейрамханасына бет түзегенімде көршілес вагонның ашық купесінен нұр дидарын танып қалдым. Емірене амандасып, хал-жағдай сұрастық. Алматыдағы шаруасын аяқтап, елге бет алған сәті екен. Әңгіме барысында балалардың болашағы, шығармашылығының қанат жаюы үшін рухани астанамыз Алматыға қоныс аудармақ ойы бар екенін де айтып қалды. Қол сүйретпесі бар үлкен чемоданынан әсем безендірілген, графика кескіндемеден тұратын «Құс жолы» альбомын (Алматы, «Арна-В», 2011 ж) сыйлады. Күй талғамайтын ақындығына жүгініп, қолтаңбасымен:
«Қандай ғажап уақыттың ағысы,
Қара жолда Қарашамен табысып.
Кіндік қаны Қазалыда толса да,
Қорғап жүрген қазағымның намысын! Алматы, Шымқала, Сарыағаш. Балалық шақты еске ала отырып (25.07.2017 ж.)» деген жүрекжарды лебізімен табыстады. Мына жұмыр жердің мейманы болған, бойындағы суреткерлік, ақындық өнерімен талай жанның зердесіне сәуле шашқан, көкірек көзін оятқан сан қырлы талант иесінің бұл альбомы мен «Шалқасынан туған Ай» жыр жинағы – шаңырағымның баға жеткісіз құнды жәдігері.
«Мың шыж-быждан, бір Сіз-біз артық» дейді халқымыз. Қайрекең ақбоз арғымағымен желдіртіп жетпіс жетіге жеткенінде (25.02.2022ж) «Қазалының ыстық құмына табанымыз бірге күйген, жалаулаған жастығымыздың қуанышты сәттерін бірге бөліскен Қайырбай досым туған күнің, киелі қос жетің (77) құтты болсын! Амандығыңды тілеймін! Досың Қараша» деп құттықтау жолдағаным күні кеше секілді еді. Зуылдаған уақыт-ай!
Қайта оралмас жастық шақты көбірек еске алған, сағыныш сезімнің жетегімен көміліп кеткен жазбамды Сырдың танымал жазушысы, ақыны Адам Мекебаевтың «Абайдың монологындағы»:
«Келер ұрпақ армысың, болашағым!
Өздеріңмен биікпін, аласамын.
Мен сендердің аузыңда жүрсем ғана,
Маңдайына өмірдің жарасамын», — деген өлең жолымен аяқтағанды құп көрдім. Азаматтарға айтылар, тілдің ұшына оралар ендігі тілек: атағы да, шығармашылық мұрасы да бір басына жетіп артылатын, ҚР Көркемсурет Академиясының академигі, Қазақстанға еңбек сіңірген өнер қайраткері, жырау, Қазалы ауданының Құрметті азаматы Қайырбай Зәкірұлының есімін өз туған топырағы Арал мен Қазалыда, еңбек етіп, қанат қағып самғаған Байқоңыр, Қызылорда мен Алматы қаласында мәңгі есте қалдыру іс-шарасын (өнер мекемесі мен көшеге атын беру) қазірден ойластырылса, замандастарының естелік кітабын шығаруды ескерсе құба-құп болар еді. Заңғар көктегі көсіліп жатқан Құс жолымен тыныстаған, адамзатты ізгілікке шақырған суреткерлігімен өнерден ойып өз орнын алған оның мұндай құрметке әбден лайықты екендігіне өз басым бек сенімдімін. Қайырбай досымның жұлдызы әманда нұр шашып, жарқырай түссін демекпін! Бүгінгі күннің биігінен қарасақ, Қайрекеңнің артында қадір-қасиетін ұғынатын халқы, шығармашылық жолын жалғастыратын Аққалидай өнерлі баласы барына тәубе, шүкір дейміз!
Қараша ҚАРАМАН,
журналист,
Алматы облысы.
Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!