Қажымұқан Мұңайтпасұлының туғанына – 155 жыл

Даланың дара күші

Биыл қазақтың даңқты балуаны Қажымұқан Мұңайтпасұлының туғанына 155 жыл толып отыр. Архивтік және ресми деректердің басым бөлігі оның 1871 жылғы 7 сәуірде Ақмола өңіріндегі Қараөткел маңында туғанын көрсетеді. Сол дерекке сүйенгенде 2026 жыл Қажымұқанның 155 жылдық межесіне сай келеді. Кейбір еңбектерде туған жылы туралы өзге нұсқалар да ұшырасады, бірақ ресми айналымда кең тараған негізгі дата – 1871 жыл. 

Қажымұқанды жай ғана балуан деу аз. Ол – қазақ тарихындағы тұңғыш кәсіби балуан ретінде танылған, өз дәуірінде әлемдік аренаға шыққан, күресті тек спорт емес, ұлттық намыстың биігіне айналдырған тұлға. Оның есімі аталғанда көп адам ең әуелі күш-қайратты елестетеді. Бірақ Қажымұқан феномені тек қара күшпен шектелмейді. Ол отарлық кезеңде қазақ атын сырт жұртқа танытқан символдық тұлға болды. Сол себепті Қажымұқан туралы сөз қозғау – бір адамның өмірбаянын баяндау ғана емес, тұтас халықтың рухани қуатын тану деген сөз. 

Кедей ауылдан әлем аренасына дейін

Қажымұқанның балалық шағы аса дәулетті ортада өткен жоқ. Ресми және тарихи деректерде оның кедей шаруа отбасынан шыққаны, ерте еңбекке араласқаны айтылады. Дегенмен дәл осы ауыр тұрмыс оны шынықтырды. Қазақы ортадағы табиғи күш сынасу, палуандық дәстүр, төзім мен намыс жас жігіттің мінезін ерте қалыптастырды. Кейін бұл қасиеттер кәсіби күреске ұласып, оның өмір жолын мүлде басқа арнаға бұрды. 

Қажымұқанның үлкен спортқа келуі де қызық. Ерте кезде ол жәрмеңкелерде, көпшілік жиылған орындарда күш сынасып көзге түскен. Кейін кәсіби балуандар ортасына араласып, Ресей империясы аумағындағы жарыстарға қатыса бастайды. Тарихи материалдарда Омбыдағы балуандар сайысы оның тағдырына ықпал еткен кезең ретінде айтылады. Сол ортадан ол үлкен аренаға шығатын жол тапты. 

Қажымұқанды ұлы еткен не?

Қажымұқан туралы әңгіме көбіне оның алып дене бітімі мен қайратынан басталады. E-history дерегінде оның бойы 194 сантиметр, салмағы 139 келі болғаны көрсетіледі. Бұл, әрине, назар аудартатын сипат. Бірақ Қажымұқанның шын қуаты дене өлшемінде емес, бейімделе білуінде еді. Ол күрестің бірнеше түрін меңгерді, түрлі елдердегі бәсеке тәртібіне үйренді, әр ортада өнер көрсете алды. Бұл оның жай ғана жуан білекті емес, кәсіби спорт логикасын түсінген адам болғанын аңғартады. 

Ресми деректерде Қажымұқанның әлемнің 54 елінде күресіп, 48 медаль мен марапат иеленгені айтылады. Бұл көрсеткіштің өзі оның кездейсоқ танылған адам емес екенін білдіреді. Ол бір-екі жарыста жарқ етіп көрінген спортшы емес, ұзақ уақыт бойы халықаралық деңгейде мойындалған тұлға болды. Әлемдік күрес кеңістігіне қазақ атын енгізген алғашқы ірі есімдердің бірі де – осы Қажымұқан. 

Әлем таныған қазақ

Қажымұқанның спорттық жолындағы ең ірі белестердің бірі – оның грек-рим, яғни сол кезеңде «француз күресі» аталған бағыттағы жетістіктері. Бірнеше ресми дерек оны осы күрес түрінен әлем чемпионы атанған тұңғыш қазақ ретінде сипаттайды. Жекелеген материалдарда оның Гетеборг, Варшава, Париж секілді қалалардағы жарыстарда жеңіске жеткені айтылады. Мұндай география оның даңқының жай ғана аймақтық аяда қалмағанын аңғартады. 

Қажымұқанның күрес жолын бағалағанда бір маңызды жайтқа мән беру керек. Ол бүгінгі тәуелсіз мемлекет туы астында емес, отарлық дәуір жағдайында өнер көрсетті. Яғни қазақ ұлт ретінде халықаралық спорт сахнасында дербес танылып үлгермеген кезеңде ол жеке тұлғалық қуатымен ел атын танытты. Оның жеңісі тек өзінің жеңісі емес, сырт жұртқа «қазақ деген халық бар, оның алып ұлдары бар» деген ишара еді. Сондықтан Қажымұқанның әр белдесуі спорттық бәсекемен қатар тарихи-символдық салмақ арқалады. Бұл – оны басқа балуандардан даралайтын ең басты қырлардың бірі. 

Лақап аттар мен күрес әлемінің күрделі шындығы

Қажымұқан әртүрлі елде, әртүрлі атпен өнер көрсеткені туралы деректер бар. Бұл құбылыс бүгінгі оқырманға тосын көрінуі мүмкін. Бірақ ол кезеңдегі цирк, кәсіби күрес, шоу-сайыс әлемінде мұндай тәжірибе жиі кездескен. Кейбір жерде оны өзгеше атпен таныстырған, кейде белгілі бір елдің немесе аймақтың өкілі ретінде шығарған. Мұның астарында көрермен тарту, бәсекені қыздыру, жарнамалық тәсілдер жатты. Демек Қажымұқан спорттың ғана емес, ерте кәсіби шоу индустриясының да заңдылықтарын бастан өткерген тұлға болды. 

Бұл жайт Қажымұқанның өмірін тіпті қызықты етеді. Өйткені ол бір жағынан қазақы ортадан шыққан табиғи дарын иесі болса, екінші жағынан жаһандық өнер мен бәсеке алаңында өмір сүрген заманауи спортшы болды. Бүгінгі тілмен айтсақ, ол халықаралық аудиторияны бағындырған алғашқы қазақ брендтерінің бірі еді.

Қажымұқан және ұлттық мінез

Қажымұқан тұлғасының халық жадында соншалықты берік сақталуының себебі – оның бойынан қазақы мінездің айқын көрінуі. Көптеген тарихи очерк пен естелікте ол өжет, намысшыл, қарапайым, елшіл адам ретінде суреттеледі. Оның алып күші туралы аңыз көп. Бірақ ел есінде аңыздан да маңыздысы – оның халыққа жақындығы. Қажымұқан жұрт санасында сарай спортының жұлдызы емес, қара халықтың арасынан шыққан қаһарман ретінде орнықты. 

Сондықтан оны қазақ жұрты жай спортшы ретінде қабылдаған жоқ. Халық ұғымында Қажымұқан – күш иесі ғана емес, ар-намыстың, тектіліктің, қайсарлықтың бейнесі. Қазақ қоғамында батырлық пен балуандық ұғымдары бір-бірінен алшақ емес. Қажымұқан осы екі дүниені де өз бойына тоғыстырған адам болды.

Соғыс жылдарындағы азаматтық ерлігі

Қажымұқан жайлы ең әсерлі деректердің бірі — Ұлы Отан соғысы жылдарындағы оның ісі. Ресми мәліметтерде жасы ұлғайған шағында ол өнер көрсетіп жүріп 100 мың сом қаржы жинап, майдан қажетіне ұшақ жасатуға қаржы бөлгені айтылады. Бұл ұшаққа Амангелді Имановтың есімі берілгені және оның майданға жіберілгені жөнінде де дерек бар. 

Осы бір әрекеттің өзінен Қажымұқан болмысының кеңдігі көрінеді. Ол атақ-даңқын жеке басының игілігіне ғана жұмсамаған. Ел басына күн туған шақта барын ортақ мүддеге арнаған. Спортшының патриоттығы көп жағдайда сөзбен айтылады, ал Қажымұқан оны нақты іспен дәлелдеген. Сондықтан оның өмір жолын оқығанда біз тек даңқты балуанның емес, азаматтық жауапкершілігі биік адамның бейнесін көреміз. 

Неліктен Қажымұқан туралы аңыз көп?

Қажымұқан жайында ел аузында жүрген әңгіме өте көп. Бірі оның ат арбаны жалғыз сүйрегенін айтады, бірі қарсыласын бір сәтте алып ұрғанын баяндайды, енді бірі темірді майыстырғанын сөз етеді. Мұндай аңыздардың көбеюі заңды. Өйткені тарихи тұлға халық жадында сақталғанда, нақты дерек пен ел қиялы астасып жатады. Қажымұқанның шынайы күші соншалықты зор болғандықтан, халық оны тіпті мифтік деңгейге көтеріп жіберген. 

Бірақ мұндай әңгімелерге тек ертегі ретінде қарау да дұрыс емес. Олар халықтың Қажымұқанға берген бағасын білдіреді. Ел қашанда өзіне қорған, сүйеніш болар тұлғаны биіктетіп сөйлейді. Бұл – тарихи психологияның табиғи көрінісі. Демек Қажымұқан туралы аңыздар оның нақты ғұмырбаянын алмастырмайды, қайта оның қоғамдық беделін көрсетеді.

Қажымұқан мұрасы бүгін неге қажет?

Қажымұқанды тек өткеннің ескерткіші етіп қоюға болмайды. Оның тұлғасы бүгін де өзекті. Біріншіден, ол – қазақ спортының тарихи негізін айқындайтын ірі символ. Біз бүгінде олимпиада чемпионын, әлем чемпионын мақтан тұтамыз. Бірақ сол халықаралық даңқтың арғы жағында алғашқы жол салған алыптар бар. Қажымұқан – сол шоғырдың ең ірі өкілі. 

Екіншіден, Қажымұқан мұрасы жастарға еңбек пен табандылықтың құнын түсіндіреді. Ол байлықтың, жеңіл жолдың адамы болған жоқ. Қиындық көрді, ел аралады, орта ауыстырды, бәсекеге түсті, жеңілді де, жеңді де. Бірақ мойымады. Сол мінезі оны тарихта қалдырды. Бұл тұрғыдан Қажымұқанның ғұмыры – мотивациялық ұран емес, нақты әрекетке құрылған үлкен сабақ.

Үшіншіден, Қажымұқан бізге ұлттық беделдің тек саясатпен емес, өнермен, спортпен, адами қасиетпен де қалыптасатынын ұқтырады. Кейде бір адамның табысы тұтас ұлттың абыройын көтереді. Қажымұқан дәл сондай тұлға болды.

Тарих пен тағылым

1927 жылы ҚазАКСР Орталық Комитеті Президиумының оған «Қазақ даласының батыры» атағын беруі кездейсоқ емес. Бұл халық сүйіспеншілігінің ресми мойындалған көрінісі еді. Кейін оның есімі ел жадында стадиондарға, көшелерге, елді мекендерге, спорт нысандарына берілді. Мұның бәрі Қажымұқанның қазақ санасындағы орнын көрсетеді. 

Оның өмірінің соңғы кезеңі жеңістен ғана тұрмады. Кей деректерде жоқшылық, тұрмыстық қиындықтар да айтылады. Бұл да тарихи шындықтың бір қыры. Ұлы тұлғалардың ғұмыры көбіне салтанатпен аяқтала бермейді. Бірақ адамның өлшемі өмірінің соңғы тұрмысымен емес, артында қалдырған ізімен бағаланады. Қажымұқанның ізі – өшпейтін із. 

Қорытынды

Қажымұқан Мұңайтпасұлының 155 жылдығы – жай ғана мерейтойлық дата емес. Бұл қазақтың тарихи жадын жаңғыртатын, ұлт рухын қайта таразылайтын сәт. Қажымұқан қазақ баласының әлемдік деңгейде қандай биікке көтеріле алатынын бір ғасырдан астам уақыт бұрын дәлелдеп кеткен. Ол күрес кілемінде қарсыласын ғана емес, қазаққа қатысты тар түсініктерді де жеңді. Ол өз дәуірінде жеке басының даңқынан биік тұрып, халықтың абыройын асырды. 

Сондықтан Қажымұқан туралы мақала жазу – өткенді мадақтау үшін ғана керек дүние емес. Бұл бүгінгі ұрпаққа қайсарлықтың, табандылықтың, елге қызмет етудің, даңқты қарапайымдықпен көтере білудің үлгісін көрсету үшін қажет. Қажымұқан – тарихтағы есім ғана емес. Қажымұқан – қазақ рухының ірі тұлғаланған бейнесі.