ТАМШЫ-ТАҒДЫР  немесе  су тапшылығы туралы сын

Бірі білсе, бірі білмейді, су ресурстарына қатысты мәселе бүгінде экологиялық шеңберден шығып, геосаяси және ұлтық қауіпсіздік төңірегіндегі түйткілге айналып отыр. Рас, мамандардың айтуына сенсек, климаттың өзгеруі, халық санының артуы, сондай-ақ табиғи ресурстарды тиімсіз пайдалану ешкім күтпеген су тапшылығы қаупін тудыруы әбден мүмкін. Өкініштісі сол, бұл жаһандық үрдіс Қазақстанды да айналып өтпек емес. Соңғы жылдары ел аумағындағы өзен-көлдердің  тартылуы, трансшекаралық  суларға  тәуелділіктің күшеюі  қоғам  мен  билікті  алаңдатпай қоймады.

СУ  –  XXI  ҒАСЫРДЫҢ  БАСТЫ  РЕСУРСЫ

Бәріміз білетіндей, су – адамзат үшін ауадан кейінгі ең маңызды табиғи ресурс. Алайда  бүгінде  бұл тіршілік нәрінің өзі барлық жерде жеткілікті болмай отыр. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметі бо­йынша әлем халқының шамамен жартысы су тапшылығын сезінеді, ал 2,2 миллиардтан  астам  адам  қауіпсіз ауызсуға қол жеткізе алмай­ды.

Судың тапшылығы бірнеше фактордың әсерінен  туындап  отыр. Біріншіден, демогр­афиялық өсім салдарынан тұщы суға сұраныс күннен-күнге артып келеді. Болжамға сенсек, әлем халқы 2030 жылға қарай шамамен 8,3 мил­лиард адамға жетуі мүмкін. Бұл жағдай судың тапшылығын едәуір күшейтеді. Екіншіден, урбанизация процесі қала тұрғындарының саны мен олардың экономикалық-әлеуметтік белсен­ділігі артуына әкеліп, суға деген сұранысты айтарлықтай  көбейтеді-мыс. Әлемдік урбан тұрғындардың саны 2050 жылы тағы  да  едәуір  өседі  деп  бағалауда.

Сонымен бірге, климаттың өзгеруі де жаһандық  су  айналымына әсер етіп, жауын-­шашын және қар жамылғысы өзге­рістеріне, құрғақшылық пен құрғақ аймақ­тардың ұлғаюына алып келеді. Ал бұл өз кезе­гінде су ресурстарының қолжетім­ділігін  одан  әрі  шектейді.

Осылайша, судың  тапшылығы эколо­гия­лық мәселе ретінде ғана қаралмай, қоғамның әлеуетті күрделі әлеуметтік, экономикалық және  саяси  проблемасына  айналу­да.

ЖАҺАНДЫҚ  АХУАЛ.  СУ  ҮШІН  БӘСЕКЕ  БАСТАЛДЫ  МА?

Соңғы онжылдықта су тапшылығы абс­трактілі болжаммен қатар, геосаяси маңызды факторға айналғанын жоғарыда  атап өттік. Мұны әлемнің әр еліндегі нақты кейстер айқын  көрсетіп  отыр.  Қысқаша  шолып өтейік.

Мәселен, Ніл өзені төңірегіндегі Эфиопия, Судан және Мысыр арасындағы текетірес су ресурстарының мемлекетаралық қарым-қатынаста қаншалықты шешуші рөл атқара бастағанының айқын мысалы деуге негіз бар. Атап  айт­қанда, Эфиопия салған «Қайта  өрлеу» бөгеті Мысыр үшін экзистенциалды қауіп ретінде қабылданып отыр. Өйткені, елдің тұщы суының 90 пайыздан астамы дәл  осы  Нілге  тәуелді.

Тағы бір анық мысал – Тигр мен Евфрат өзендері. Түркия­ның су қоймаларын салуы төменгі ағыста орналасқан Ирак пен Сирия­да ауыл шаруашылығының құлдырауы­на, әлеуметтік тұрақсыздыққа алып келді. Дүние­жүзілік банк сарапшылары бұл аймақтағы су тапшылығы  кедейлік пен көші-қонды күшейтіп, қақтығыс  қаупін  арттырып  отырғанын  бірнеше  рет  атап  өткен.

Алысқа барып не керек, Орталық Азия да бұл үдеріс­тен тыс қалып отырған жоқ. Дәлірек, Әмудария мен Сыр­дарияға тәуелді елдер ара­сын­дағы су бөлу мәселесі жыл сайын күрделене түсуде. Кеңес дәуірінен қалған су-энерге­тикалық тепе-теңдік жүйесі бұзылғаннан кейін, су жоғары ағыста – энергетикалық, төменгі ағыс­та – аграрлық ресурс­қа айналды. Бұл қайшы­лық суға деген бәсекені едәуір  күшейтіп  отыр.

UNESCO-ның World Water Development Report атты есебіне сәйкес, су тапшылығы локальды немесе аймақтың қақтығыс қаупін күшейтіп отырғаны айқын көрсетілген. Осы  орайда UNESCO  бас  хатшысы  Одри  Азулей:

– Судың тапшылығы артуымен аймақаралық және жергілі­кті қақтығыс қаупі де өршиді. Біз бейбітшілікті сақтау үшін суды тиімді әрі әділ  басқаруға  міндеттіміз, — дейді  өз  кезегінде.

UNESCO-ның UN-Water атынан жария­лаған жаңа баяндамасына сәйкес, бүгінде әлемде 2,2 миллиард адам қауіпсіз ауызсуға қол жеткізе алмай отыр, ал 3,5 мил­лиард тұр­ғын санитариялық қызметтің тиісті деңгейінен тыс қалған. Бұл деректер БҰҰ-ның 2030 жылға дейін баршаға таза су мен санитарияны қамтамасыз ету жөніндегі мақсатына жету әзірге тым алыс екенін аңғартады. Тіпті қолданыстағы теңсіздік алдағы жылдары одан әрі ушығуы мүмкін  деген  қауіп  бар.

2002–2021 жылдар аралығында құрғақшы­лық 1,4 миллиардтан астам адамға тікелей әсер етті. Ал 2022 жылғы жағдай бойынша әлем халқының шамамен жартысы жыл бойының белгілі бір кезеңінде су тапшылығын өткір сезінсе, әрбір төртінші адам аса жоғары күйзе­лісі жағдайында өмір сүріп отыр. Яғни олар жыл сайынғы жаңаратын тұщы су қорларының 80 пайызынан астамын тұтынады. Сарап­шылардың  болжамынша, климаттың өзгеруі  мұндай құбылыс­тардың жиілігі мен ауырлығын арттырып, әлеуметтік  тұрақтылыққа  тікелей  қатер  төндіреді.

Су тапшылығынан ең алдымен қыздар мен әйелдер зардап шегеді. Алғашқы салдары – тұрмыс жағдайының нашарлауы, азық-түлік қауіпсіздігінің әлсіреуі және денсаулық­қа төне­тін қатердің өсуі. Сонымен қатар, су жетіспеушілігі әлеуметтік даму процесіне де кері әсер етеді. Әсіресе ауылдық аймақтарда су тасу міндеті көбіне әйелдер  мен  қыздардың  мойнында. Олар бұл іске күн сайын бірнеше сағатын жұмсайды. Су көздерінің азаюы бұл ауыртпалықты еселей түсіп, әйелдердің білім алуына, экономикалық белсенділігіне және жеке қауіпсіздігіне нұқсан келтіруі ықтимал. Мұндай жағдай қыз балалардың орта және жоғары сыныптарда оқудан шығып қалу деңгейі­нің ұлдармен салыстырғанда жоғары болуы­на  да  ықпал  етуі  мүмкін.

Су  қауіпсіздігінің  болмауы көші-қонның да маңыз­ды себептерінің бірі ретінде аталып отыр. Адамдардың қоныс аударуы жаңа аймақтардағы су жүйелеріне қосым­ша салмақ түсіріп, онсыз да тапшы ресурстарға қысым жасайды. Бұл өз кезегінде әлеуметтік шиеленісті күшейтеді. Мәселен, Сомалиде жүргізілген зерттеу су тапшылығына байланысты қоныс аударғандар арасында гендерлік зорлық-­зомбылық  деңгейі  200  пайызға  арт­қанын  көрсеткен.

Қорытындылай келе, БҰҰ мен Дүние­жүзілік банктің бірлескен бағалауы бойынша алдағы онжылдықтарда су тапшылығы экономикалық өсімді тежеуші басты факторлардың біріне айналмақ. Сарапшылардың айтуынша, су жетіспеушілігі кей елде ЖІӨ-нің 6-10 па­йы­зына де­йін жоғалту қаупін төндіреді. Бұл көрсет­кіш судың енді экология­лық мәселе шеңберінен  шығып, экономика мен саясаттың  өзегіне  айналғанын  аңғартады.

ЕЛДЕГІ  АХУАЛ.  ҚАЗАҚСТАНДА  СУ  ТАПШЫЛЫҒЫ  БАЙҚАЛА  МА?

Әңгіменің ашығы, елімізде бұрын-соңды су тапшы­лығы жоқтай көрінген. Қысқасы, ешкім бұл мәселені жөнді қаузаған жоқ. Шенді де, тілші де. Бірақ та былтырдан бастап су мәсе­лесі ашық айтыла бастады. Солардың бірі – депутат­тық мандатта сөз сөйлеген Еділ Жаңбыр­шин.

Депутаттың сөзіне сүйенсек, географиялық тұрғыда  бізде  табиғи судың  анау айтқандай үлкен  қоры жоқ және негізгі су айдындарының көздері шекаралас мемлекеттердің аума­ғында орналасуы  себепті біз барлық су ресурсын  мүлде  үнемсіз  пайдаланып  отырмыз.

– Суарудың тиімсіз әдістері, суару құрылым­дары бұзыл­ған және дренаж жүйелерінің бол­мауы судың жоғалуына және суармалы жерлердің тұздануына әсер етуде. Су нысандары өнеркәсіп кәсіпорындарының және қалалардың коммуналдық  қызметтерімен  қарқынды  лас­тануда.

Осы проблемаларды толыққанды шешу үшін жаңа Су кодексі­не құқықтық тетіктер енгізу қажет. Себебі  Мәжіліске  «Су  кодексінің»  жобасы  шикі  болып кірді. Қазірдің  өзінде  депутаттар  тарапынан  500-ден астам ұсыныс  енгізілді, — деді  ол  өз  сөзінде.

Сондай-ақ депутат осы ұсыныс негізінде «Су кодексі» концепциясын жүзеге асыруға қолдау  сұрайтынын  айтты.

– Бүгінде жұмыс тобы аясында Мәжіліс депутат­тары, мемлекеттік органдар, ғалым­дар, сарапшылар мен қоғам белсенділері арасында нақты диалог құрылғанын, біздің Отанымыздың игілігі мен қауіпсіздігі үшін бірлескен жұмыс істейтінімізді түсіну және өзара әрекеттесу нүктелері  бар екенін атап өткім келеді. Еліміздің су  қауіпсіздігі мемлекеттік басқару жүйесіндегі стратегиялық  маңызды аспект  және елдің ұлттық қауіпсіздігін, оның ішінде азық-түлік және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету факторла­рының  бірі  болып  саналады.

Жоғарыда айтылғандардың негізінде «Су кодек­сі» жобасының концепциясын қолдау­ларыңызды  сұраймын, — деді  ол.

Ал  енді  нақты дәлел мен дәйекке, статис­тикаға  көз  жүгіртейік.

Ғалымдардың айтуынша, Қазақстанның әр үшінші өңірінде су тапшылығы сезіледі, ал бұл жағдай климаттың өзгеруі мен адамның қарқынды шаруашылық қызметі әсерінен одан әрі нашарлауда. Су тапшылығы тек экологиялық мәселе емес, ұлттық қауіпсіздікке тікелей  әсер  ететін  факторға  айналуда.

Қазақстан Республикасының География және су қауіп­сіздігі институты еліміздің жылдық өзен ағынының жалпы қорын 102,3 текше шақырым деп бағалайды. Бұл көрсеткіш  1974-2015  жылдар  аралығындағы орташа мәнге  негізделген.  Су  қорларының шектеу­лі болуының себебі – континенталь климат, яғни жауын-шашынның аздығы және жаздың ыстық болуы. АҚШ Орталық барлау басқармасының  2020  жылғы  бағалауынша,  Қазақстан 185  елдің  ішінде  66-орында  тұр.

Қазақстанда өзен ағындары суды шаруашылық бассейнд­ерінде (СШБ) пайдалану негізінде бөлінеді. Деген­мен, көлем біркелкі емес: Ертіс пен Балқаш-­Алакөл бассейндері елдің шығысы мен оңтүстік-шығысында 61% су қорын шоғырландырады, ал Арал-Сырдария мен Шу-Талас бассейндері – сәйкесінше 18% және 4%, Жайық-­Каспий — 11%. Солтүстік пен орталықтағы Есіл, Тобыл-Торғай және Нұра-Сарысу бассейндері тек 6%-ды қамтамасыз  етеді.

Сонымен  қатар, Қазақстанның  жаңартылатын су қорларының шамамен жартысы көршілес елдерден келе­тін ағындарға тәуелді. Мысалы, Арал-Сырдария СШБ-де судың  90%-ы, Жайық-Каспийде 80%-ы, Шу-Таласта 75%-ы сыртқы  ағындарға  негізделген. Бұл трансшекаралық өзендерге  тәуелділікті  айқындайды: Ертіс пен Іле – Қытайдан, Сырдария – Өзбекстан мен Қырғызстан арқылы, Жайық – Ресейден, Шу мен Талас – Қырғызстаннан  бастау  алады.

Сарапшылардың айтуынша, су тапшылы­ғынан ең алды­мен суды көп қажет ететін экономика салалары зардап  шегеді. Орталық Азиядағы су шаруашылығы мемлекетаралық үйлестіру комиссиясының ғылыми-ақпараттық орталығының  жетекші  сарапшысы  Құралай  Яхияева:

– Суды көп қажет ететін, ауылшаруашылық дақылдарын өсіретін шаруалар Қазақстанда су тапшылығын тек маусымдық деңгейде сезінеді. Шілде-тамызда, суарудың шары­қтау кезінде, олар  10-нан 20 күнге дейін ылғал жетіспеушілігін  бастан  кешіреді, — дейді.

Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігінің мәліметі бо­йынша 2020-2022 жылдары ауыл шаруашылығы жалпы судың 60%-ын пайдаланды. Түркістан, Қызылорда және Жамбыл облыстарында (Арал-Сырдария, Шу-Талас бассейндері) суар­малы жерлердің жартысы шоғырланған, олардың су қорының 95%-дан астамы тек ауыл шаруа­шылығына жұмсалады. Өнеркәсіп судың 24%-ын пайдаланады, әсіресе Нұра-­Сарысу бассейнінде Қарағанды және Ұлытау облыс­тарының  өндіріс­тік  салалары  үшін  маңызды.

2030 жылдан кейін Қазақстанды қандай су болашағы күтіп тұрғаны әлі күнге де­йін ашық күйінде қалып отыр. Дүниежүзілік ресурс­тар институтының болжамы бұл белгісіз­дікті сейілт­пейді: 2050 жылы су күйзелісі төмен­демей, ал 2080 жылға қарай ел су тапшылығы жоғары аймақтардың қатарына өтуі мүмкін. Яғни мәселе бір маусымның немесе бір сала­ның проблемасы емес, мемлекеттің ұзақ­мерзімді тұрақтылығына төнген қатерге айналып барады. БҰҰ деректері де дабыл қағады, 2040 жылға қарай Қазақстан суға деген сұраныстың жартысын ғана қамтамасыз ете алатын жағдайға жетуі ықтимал. Ендігі сұрақ қабыл­данған бағдарламалардың бар-жоғы емес, олардың елді ең ауыр сценарийден алып шыға алатын нақты әсері бола  ма, жоқ па дегенге тірелетін  секілді.

Айтілес  ЖАЙШЫЛЫҚ

Фото: ашық дереккөзден